Με αφορμή την έκδοση του τελευταίου βιβλίου του με τίτλο «Leçons d’ un siècle de vie» (Denoël 2021), ο αιωνόβιος πλέον Εντγκάρ Μορέν έδωσε στο περιοδικό Sciences Humaines (τεύχος Δεκεμβρίου 2021) τη συνέντευξη που ακολουθεί.
● Γιορτάσατε τα 100 σας χρόνια και έχετε δημοσιεύσει περίπου ισάριθμα βιβλία. Τι θα θέλατε να συγκρατήσουν από σας;
Στην πορεία της ύπαρξής μου, μου κόλλησαν πολλές ετικέτες. Ανθρωπολόγος πρώτα απ’ όλα. Είμαι ανθρωπολόγος, αλλά όχι με την έννοια που πήρε αυτός ο όρος τελευταία. Στον 20ό αιώνα, περιορίστηκε στη μελέτη πληθυσμών χωρίς γραφή, που τους ονομάζουμε αυτόχθονες. Ωστόσο, στον 19ο αιώνα, και ιδιαίτερα στη Γερμανία, όριζε μιαν επιστήμη η οποία συγκέντρωνε τις διάφορες γνώσεις για τον άνθρωπο. Βλέπω τον εαυτό μου ως ανθρωπολόγο αυτού του είδους. Το ζήτημα της παραγωγής των γνώσεων βρίσκεται άλλωστε στην καρδιά του έργου μου. Συνοπτικά, ο σκοπός μου είναι η σύνδεση επιστημολογίας και ανθρωπολογίας, η γνώση των ανθρώπινων πραγμάτων. Ηθελα πάντοτε να απαντήσω στο ερώτημα του Καντ: τι είναι ο άνθρωπος; Για να το κάνω αυτό, όφειλα να απαντήσω σε ένα άλλο ερώτημα: τι μπορούμε να γνωρίζουμε; Η μεταρρύθμιση της γνώσης και της σκέψης είναι για μένα πρωταρχική διακύβευση. Η αυτοκριτική είναι μια θεμελιώδης ψυχική υγιεινή. Από το δόγμα που έχει απαντήσεις για όλα προτιμώ την πολυπλοκότητα που θέτει ερωτήματα για όλα. Αυτή η ιδέα, που θα μου άρεσε να συγκρατήσουν από μένα, διατυπώνεται στο έργο μου «Η Μέθοδος». Τον τελευταίο καιρό μού θυμίζουν επίσης την κοινωνιολογική μου ετικέτα. Είναι παράξενο, συγκρατούν αυτή την πλευρά των εργασιών μου, ενώ η κοινωνιολογία μου υπήρξε πολύ περιθωριακή και δέχτηκε κριτική στην εποχή της. Για μένα, δεν είναι ο πυρήνας της περιπέτειας της σκέψης μου, η οποία κορυφώνεται με τη συγγραφή της «Μεθόδου» (1977-2004). Δεν είμαι φιλόσοφος με την έννοια που τον αντιλαμβάνονται σήμερα. Κατά κάποιον τρόπο, είμαι ένας ακατέργαστος φιλόσοφος. Για μένα, η φιλοσοφία είναι η άσκηση του στοχασμού, είναι το δεύτερο βλέμμα που βρίσκουμε σε όλους τους μεγάλους φιλοσόφους. Εγγράφομαι σε αυτή την πορεία, προσπαθώντας να εξυψωθώ χάρη στις γνώσεις που έχουν παραχθεί από τους συναδέλφους μου. Η φιλοσοφία μου δεν είναι ακαδημαϊκή. Θα περιέγραφα επίσης τον εαυτό μου ως ουμανιστή. Ολες οι αντιλήψεις μου είναι ανθρωπο-βιο-οικο-πολιτικές. Αυτές σημαδεύονται από την πολύπλοκη σκέψη και από αυτό που αποκάλεσα αναγεννημένο ουμανισμό, τον οποίο εκθέτω στο βιβλίο μου «Ας αλλάξουμε δρόμο» (2020). Το να είναι κάποιος ουμανιστής δεν σημαίνει μόνο να γνωρίζει ότι είμαστε όμοιοι και διαφορετικοί, δεν σημαίνει μόνο να θέλει να αποφύγει τις καταστροφές και να αποβλέπει σε έναν καλύτερο κόσμο. Σημαίνει επίσης να αισθάνεται από τα βάθη τού είναι του ότι καθένας μας αποτελεί μέρος μιας ανθρώπινης κοινότητας και μπορεί να γίνει ενεργός συμμέτοχος σε αυτήν. […]
● Πήρατε μέρος στην Αντίσταση, υπήρξατε κομμουνιστής, αντισταλινικός, υπερασπιστής της παλαιστινιακής υπόθεσης, οικολόγος… Ασπαστήκατε διαδοχικά πολλές πολιτικές υποθέσεις. Εκ των υστέρων πώς βλέπετε την πολιτική σας διαδρομή;
Η ζωή μου παραμένει σημαδεμένη από μιαν ορισμένη συνέχεια. Η κομμουνιστική μου περίοδος είναι μια παρένθεση έξι ετών μετά από μια πολύ ανοιχτή και πολύ κριτική εφηβεία. Προσχώρησα σε μια μαχόμενη ιδεολογία, σε ένα είδος πίστης, σε μια θρησκεία της επίγειας σωτηρίας. Ηταν στην Τουλούζη, μετά από την εισβολή της Βέρμαχτ στη Σοβιετική Ενωση το 1941, που από αντισταλινικός έγινα κομμουνιστής. Από ειρηνιστής έγινα μέλος της Αντίστασης. Μπορώ να πω ότι η Αντίσταση, που διαπνεόταν ταυτόχρονα από την κομμουνιστική πίστη και από το γκολικό κίνημα, ήταν μια ευκαιρία για να ζήσει κανείς πολύ έντονα. Μολονότι μετανιώνω ολικά για την τύφλωσή μου σχετικά με τη φύση του σοβιετικού κομμουνισμού, δεν μπορώ να πω ότι η κομμουνιστική μου περίοδος υπήρξε μια κακοτυχία, επειδή μου έδωσε στη συνέχεια τη δυνατότητα να κατανοήσω καλύτερα τον ολοκληρωτισμό. Επειτα, με τους φιλοσόφους φίλους μου, τον Κλοντ Λεφόρ και τον Κορνήλιο Καστοριάδη, προχωρήσαμε πέρα από τον μαρξισμό. Εμαθα ότι, όσο και αν μας αρέσει να πιστεύουμε ότι είμαστε εξοπλισμένοι με βεβαιότητες και με προγράμματα, οφείλουμε να διδαχθούμε ότι όλη η ζωή είναι πλεύση σε έναν ωκεανό αβεβαιοτήτων, διαμέσου μερικών νησίδων ή αρχιπελάγων βεβαιοτήτων, όπου σταματάμε για να ανεφοδιαστούμε. Θέλω να υπογραμμίσω ότι ένα από τα μεγάλα μαθήματα της ζωής μου είναι το να πάψω να πιστεύω στη μονιμότητα του παρόντος, στη συνέχεια του γίγνεσθαι και στη δυνατότητα πρόβλεψης του μέλλοντος. Από τότε που εγκατέλειψα το Κομμουνιστικό Κόμμα, είμαι ανεξάρτητος από κάθε οπαδική λογική στην πολιτική. Είμαι ένας μόνιμος σπουδαστής, ενσωματώνω νέες γνώσεις σε μια σκέψη όλο και πιο πολύπλοκη αλλά συνεκτική. Η πολύπλοκη σκέψη είναι μια σκέψη που ενσωματώνει, που προσθέτει τις ιδέες. Στα χρόνια 1969-1970, όταν έκανα ευτυχισμένες καταδύσεις στο χίπικο σύμπαν της Καλιφόρνιας, ανακάλυψα το οικολογικό πρόβλημα. Δεν είχα καμιά δυσκολία να το ενσωματώσω στη δική μου αντίληψη για την ανθρώπινη ύπαρξη. Αντιλαμβανόμουν ήδη από τότε το ανθρώπινο γένος αδιάσπαστα συνδεδεμένο με το φυσικό του περιβάλλον. Αυτό το θέμα είναι τώρα στον πυρήνα των ανησυχιών μου.
● Είστε απαισιόδοξος σχετικά με το μέλλον της ανθρωπότητας;
Θα περιέγραφα τον εαυτό μου ως κάποιον που επαγρυπνεί, δηλαδή είναι ανήσυχος, αλλά όχι ως απαισιόδοξο. Η πολύπλοκη σκέψη προχωράει πέρα από την αντίθεση μεταξύ πεσιμισμού και οπτιμισμού. Η υποβάθμιση της ποιότητας ζωής προκύπτει από το πρωτείο του ποσοτικού στην οργάνωση και στη διεύθυνση της κοινωνίας μας, από τον τρόπο με τον οποίο υπολογίζουμε και μετράμε καθετί το ανθρώπινο. Για να κυβερνήσουμε, βασιζόμαστε στην εκτίμηση του ΑΕΠ, στις στατιστικές, στις δημοσκοπήσεις. Αυτό μας καθιστά τυφλούς μπροστά σε αυτό που είναι ατομικό, υποκειμενικό, διαπνεόμενο από πάθος. Ενας λόγος καθαρός και ψυχρός είναι ταυτόχρονα απάνθρωπος και παράλογος. Το ζην είναι μια τέχνη δύσκολη, όπου όλα όσα είναι πάθος πρέπει να επιτηρούνται από τον λόγο –για να μην υποκύψουμε στην παραφροσύνη–, αλλά και όπου κάθε λόγος πρέπει να διαπνέεται από ένα πάθος. Ο τεχνοκρατικός μας κόσμος τείνει να το ξεχνάει.[…]
▷ Ο Εντγκάρ Μορέν γεννήθηκε το 1921 στο Παρίσι και έχει ελληνοεβραϊκή καταγωγή
