«Δαιμονισμένοι», το αριστουργηματικό μυθιστόρημα του Ντοστογιέφσκι, παρά τον όγκο και τη δαιδαλώδη πλοκή του, αποτελεί πάντα καλλιτεχνική πρόκληση για τους ανθρώπους του θεάτρου.
Το έργο ανεβαίνει σε οπερετική μορφή από το Εθνικό Θέατρο στη Σκηνή του Rex, μια πρωτότυπη δημιουργία σε σκηνοθεσία και μουσική του Θοδωρή Αμπαζή, αναπληρωτή καλλιτεχνικού διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου. Παρόντες στη σκηνή δεκαέξι ερμηνευτές, ανάμεσά τους και η μέτζο σοπράνο Ειρήνη Καράγιαννη.
«Ξεκινήσαμε τη διασκευή πέρσι το καλοκαίρι με την Ελσα Ανδριανού», λέει ο Θοδωρής Αμπαζής.
Για να καταλήξουμε σ’ ένα πυκνό θεατρικό έργο επιλέξαμε τα κείμενα που μας δονούν περισσότερο, αυτά που μας αρέσει να διαβάζουμε και να ξαναδιαβάζουμε. Το βιβλίο καταπιάνεται με άπειρα ζητήματα. Την ηθική, την ανηθικότητα, την αδιαφορία, την πίστη. Βασικός πυλώνας της διασκευής ήταν η πολιτική κατάσταση εκείνης της εποχής που αφορά πολύ τη δική μας, το πώς κάθε λογής φανατικοί, όπως οι μηδενιστές των «Δαιμονισμένων», βρίσκουν ευκαιρία μέσα στην κρίση να προσηλυτίσουν κόσμο δημιουργώντας χάος, καταστροφή. Κι αυτό εξαιτίας της ανάγκης των ανθρώπων να πιστέψουν στο καινούργιο, το καθαρό, το φιλελεύθερο
● Ακολουθείτε μια μέθοδο στο μουσικό θέατρο που ξεκινήσατε πριν από 15 χρόνια με τις «Σοφολογιότατες» μέχρι τους «Εμπόρους των Εθνών» το 2011.
Ηθελα να δοκιμάσω πώς η γνώση που κερδήθηκε στο παρελθόν μπορούσε να απλωθεί σε μεγαλύτερη, πιο απαιτητική φόρμα. Με τους «Δαιμονισμένους» είναι σαν να έχω γράψει μουσική για δύο όπερες.
Το στοίχημα ήταν πώς η μουσική σκέψη θα βρει την αναλογία της στη θεατρική πράξη, την υποκριτική, πώς θα λειτουργούν συνδυαστικά θεωρία και τεχνικές που αφορούν δυναμικές σύνθεσης και μεγέθυνσης της φόρμας, πώς θα εξελίσσεται η μουσική δημιουργώντας ένα είδος θεάτρου με λόγο, πράξη, κίνηση, χορικότητα. Το Rex προσφέρει τη δυνατότητα για κάτι τέτοιο.
Εχοντας επίγνωση του χώρου, η μουσική μετατοπίζεται και σε μια πιο μελωδική παρτιτούρα συνοδεύοντας συναισθηματικά το κείμενο, αλλιώς κινδύνευες να κολλήσεις στη δαιδαλώδη σκέψη του συγγραφέα. Σ’ αυτό το υπέροχο μυθιστόρημα έχεις την αίσθηση ότι το χάος που δημιουργούν οι νιχιλιστές, ο συγγραφέας το έκανε δομή… Απειρες ιστορίες, θέματα, πρόσωπα, δεν μπορείς να βρεις άξονα. Ο αναγνώστης είναι αναγκασμένος να στροβιλίζεται διαρκώς εδώ κι εκεί, πάντα μαγεμένος.
● Στη σκηνή βρίσκονται συνεχώς δώδεκα ηθοποιοί και τέσσερις μουσικοί.
Ολοι, μικροί και μεγάλοι, συνεισφέρουν ταυτόχρονα σε μια κοινή αφήγηση. Δουλεύουν μέσα σε κάθε σκηνή ακόμα κι αν είναι διαλογική. Ούτε ρόλοι ούτε ερμηνείες. Η φροντίδα για τις μικρές ή μεγάλες σκηνές δεν βαραίνει τους ώμους ενός ή δύο ηθοποιών.
Ολοι μοιράζονται την ευθύνη με ψυχή, λόγο, κίνηση, εν χορώ. Οπως στη Συμφωνική Ορχήστρα. Είναι πολύ συγκινητικό να το παρακολουθείς, καταλαβαίνεις τι μπορεί να πει το θέατρο μέσα στην κοινωνία. Για μένα αυτό συνιστά ταυτόχρονα πολιτική πράξη. Δεν πρόκειται για κάτι δήθεν, μοντερνιά, άποψη.
Το έργο εξελίσσεται μέσα σε τέσσερις χώρους που συνθέτουν σκηνικές διατάξεις και ποιητικά, συμβολικά αντικείμενα. Η μπανιέρα, μια μεγάλη σκάλα, δύο τεράστια τραπέζια φωτιζόμενα χρησιμοποιούνται στη σκηνή της συνεδρίασης, ένα πιάνο που αιωρείται, ένα τεράστιο κρεβάτι που στη συνέχεια γίνεται λόφος.
● Το θεολογικό αλλά και το πολιτικό στοιχείο κυριαρχούν.
To ζήτημα της πίστης διατρέχει το έργο, συχνά ως ταμπού. Ο Ντοστογιέφσκι αν και πιστός δεν αρνείται να βυθιστεί στη σκοτεινή πλευρά. Οι πολιτικές, ιδεολογικές και κοινωνικές αναλογίες με την εποχή μας εντυπωσιάζουν. Το κείμενο που αφορά τους μηδενιστές το βλέπεις σχεδόν πανομοιότυπα σε προκηρύξεις τρομοκρατικών οργανώσεων.
Και τότε όπως και σήμερα στον κόσμο έπνεε ένας άνεμος ελπίδας για το καινούργιο. Μέσα στο εχθρικό περιβάλλον τής δήθεν επανάστασης που διακηρύσσει «τι μας νοιάζει η Μαντόνα του Ραφαήλ; Ενα ποτήρι είναι χρήσιμο γιατί πίνουμε νερό, ένα μολύβι γιατί γράφουμε» ακούς τη φωνή της αντίστασης που μάχεται για την ομορφιά:
«Θα μιλήσω για τη Μαντόνα. Ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει χωρίς τον Ρώσο, χωρίς τον Αγγλο, ακόμα και χωρίς ψωμί. Αλλά χωρίς ομορφιά δεν μπορεί να ζήσει. Δεν θα είχαν κανένα νόημα όσα κι αν είχε στον κόσμο». Επιλέξαμε κείμενα που μας δίνουν λαιμαργία για ζωή. «Ανακαλύψτε τον θεό μοχθώντας», λέει ο Σάτοφ στον Σταβρόγκιν.
Η ζωή έχει ενδιαφέρον όταν κινείσαι προς τα εμπρός. Αν αποδέχεσαι τα πάντα, τίποτα δεν σε κινητοποιεί, δεν υπάρχει δρόμος να περπατήσεις, κανένα στοίχημα να κατακτήσεις. Γινόμαστε σιγά σιγά ανορεκτικοί με τη ζωή, δεν αφηνόμαστε με λαχτάρα στον αγώνα, τον μόχθο για πρόοδο, δημιουργία.
● Αν είναι αδύνατον να μιλάμε πια για επαναστάσεις, μπορούμε να ελπίζουμε ότι θα επιστρέψει η λαχτάρα για ζωή;
Πιστεύω ότι ήδη δημιουργούνται αντίρροπες δυνάμεις, οι συνθήκες για να προτάξουν κάτι καινούργιο που θα σταθεί απέναντι. Στο έργο υπάρχει μια κομβική στιγμή. Οταν γεννιέται το παιδί του Σάτοφ και της Μαρί, όλος ο κόσμος της σκηνής πλησιάζει αυτό το τεράστιο κρεβάτι. Και τότε επικρατεί σιωπή.
Το Σύμπαν ξαφνικά ομορφαίνει. Ολα αλλάζουν, ξεχνάμε το έργο, είναι σαν να διαλύεται η φόρμα της παράστασης. Η στιγμή που η ζωή γεννιέται ξανά, είναι η πιο φωτεινή του έργου. Πάντα οι άνθρωποι θα γεννούν παιδιά, πάντα θα υπάρχει ελπίδα, φως, όσο κι αν απλώνονται γύρω μας σκοτάδι, ερημιά, απελπισία.
● Προς το παρόν πάντως είμαστε ακινητοποιημένοι, δεν φαίνεται να μπουσουλάμε καν…
Κι όμως γίνονται μικρά βήματα, μικρές αντιστάσεις, μικρές νίκες. Η πρώτη νίκη βέβαια πρέπει να γίνει μέσα μας. Εχει σημασία να πεις αυτό που σε συγκινεί, να κοινοποιήσεις την αγάπη σου, να διδάξεις ως καλλιτέχνης την πίστη σου, να θέσεις ερωτήματα, προβληματισμούς.
Ισως αυτό, προς το παρόν, αρκεί. Η ζωή μας έγινε κυκλική, το περίφημο τέλμα. Πώς βγαίνεις από τον κύκλο; Για να πετάξεις το βαρίδι και να τρέξεις προηγείται να νιώσεις την ανάγκη να το κάνεις.
● Υστερα απ’ όλα αυτά που ζήσαμε βλέπετε σήμερα κάποιας μορφής Αριστερά;
Οχι. Ομως απέναντι στην τάξη πραγμάτων που ορίζουν νούμερα, ισορροπίες, δείκτες, γεννιέται κάτι μέσα στον ζόφο, αυθόρμητα, σχεδόν βιολογικά, που ακόμα δεν προσδιορίζεται. Οσο μεγαλώνει η ψαλίδα ανάμεσα στον πλούτο και τη φτώχεια, αυτό θα γίνεται ακόμα πιο ξεκάθαρο. Η καινούργια Αριστερά θα είναι ένα ανθρωποκεντρικό κίνημα.
● Κίνημα που δεν θα ακολουθεί κανένα θεωρητικό, πολιτικό «εγχειρίδιο»;
Η ίδια η ανάγκη θα διαμορφώνει τη θεωρία όσο θα ωριμάζει αυτό το κίνημα. Μην ξεχνάμε ότι το σπέρμα της αντίστασης υπάρχει στους ανθρώπους. Το τέλμα που βιώνουμε, η απελπισία, θα μας σπρώξει κάποια στιγμή να κινηθούμε προς τα επάνω, να αντιδράσουμε. Κι αν δεν είναι δεξιά-αριστερά θα είναι πάνω-κάτω…
Εμείς έχουμε την ψευδαίσθηση ότι ανήκουμε σε κάποια τάξη. Στην πραγματικότητα έχουμε μετακινηθεί από εκεί προ πολλού. Δεν είμαστε μόνον εμείς που νιώθουμε έτσι. Αναλογικά το ίδιο εισπράττουν πολίτες στην Ευρώπη.
Το βλέπω σε φίλους μου στη Γερμανία, την Ολλανδία, τη Λιθουανία, τη Ρωσία. Δεν έχουν πια καλωδιακή τηλεόραση, στερούνται κατακτημένες κοινωνικές παροχές, όπως παιδικούς σταθμούς και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.
Δεν δέχτηκα αμοιβή για τους “Δαιμονισμένους”
● Στο Εθνικό Θέατρο γίνονται βήματα, ουσιαστικές παρεμβάσεις για τις καινοτομίες που επιθυμεί ο καλλιτεχνικός διευθυντής Στάθης Λιβαθινός;
Δεν είναι εύκολο. Το ζητούμενο είναι ν’ αλλάξεις κάτι προς το καλύτερο, έστω ένα πράγμα. Αύριο κάποιος άλλος θα αναλάβει να προχωρήσει, μετά ο επόμενος. Αντιλαμβάνομαι τη θέση μου ως θητεία που μου έχουν αναθέσει. Παλεύεις με συγκρούσεις, προβλήματα, γραφειοκρατίες.
Το Εθνικό Θέατρο με περικομμένη επιχορήγηση έχει φτάσει οικονομικά σ’ ένα σημείο που είναι μία η άλλη. Μήπως τελικά η σύγχρονη θεωρία ότι πρέπει να είναι ανταποδοτικό, αίρει, μ’ έναν τρόπο, και την ταυτότητά του ως κρατικού; Ολοι προσδοκούμε τη «φωτογραφία στο τέλος», τον θερισμό… Εγώ λέω ας δουλέψουμε όπως μπορούμε με ό,τι μέσον διατίθεται. Η γενιά μας έχει ολοκληρώσει το έργο της.
Ας παλέψουμε όχι για τα μεγάλα αποτελέσματα αλλά για την όποια βελτίωση. Ν’ αλλάξουμε έστω το χώμα ώστε οι επόμενοι που θα έρθουν να μπορούν να σπείρουν κάτι πιο γόνιμο.
● Πίσω από τη διευθυντική καρέκλα δεν νοσταλγείτε τον κόσμο της σκηνής, της μουσικής;
Τώρα με πετυχαίνεις σε μια καλή στιγμή γιατί δουλεύω την παράσταση και νιώθω υπέροχα. Αν με ρωτούσες πριν από οκτώ μήνες θα σου έλεγα ότι νιώθω κουρασμένος. Οποτε μου δίνεται η ευκαιρία, όπως και με τον «Οιδίποδα» του Θεάτρου Βαχτάνγκοφ όπου δούλεψα τον Χορό, παίρνω ανάσες από το βάρος.
Κοίτα, αν χάσω την ελπίδα, σημαίνει ότι παραιτούμαι. Είμαι λοιπόν αναγκασμένος να παραμυθιάζομαι ότι αξίζει τον κόπο να παλεύεις παρά τις κακοδαιμονίες, τις τρομερές δυσκολίες. Απ’ την άλλη επιμένω, αν αύριο μου προτείνουν «πήγαινε να δημιουργήσεις κάτι από το μηδέν», φεύγω την επομένη από το Εθνικό Θέατρο.
● Μιλάτε για συγκεκριμένη ιδέα;
Εχω καταθέσει επίσημη πρόταση για ένα νέο, υγιές θεατρικό σχήμα που θα αφορά όλη την Πελοπόννησο. Ο θεσμός των ΔΗΠΕΘΕ έχει πια ολοκληρώσει τον κύκλο του. Να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις, οι δομές για ένα μεγάλο περιφερειακό θέατρο στη Νότια Ελλάδα που θα αποτελέσει βάση δημιουργικής επέκτασης στο μέλλον.
Με έδρα την Πάτρα, αξιοποιώντας τη δραματική σχολή, εργαστήρια, σχέσεις με το εξωτερικό, ένα δίκτυο επικοινωνίας με όλους τους θεατρικούς χώρους. Αλλά δεν έχω ελπίδες. Γιατί να χαλάσουν τη σημερινή βολική συνθήκη, να βάλουν μπελάδες στο κεφάλι τους; Δίνοντας 40 χιλιάδες ευρώ κάθε χρόνο στα ΔΗΠΕΘΕ, όλοι μένουν ικανοποιημένοι.
● Δεν δεχτήκατε αμοιβή για τη σκηνοθεσία των «Δαιμονισμένων». Γιατί;
Είναι μια συναισθηματική στάση, ξέρω ότι δεν είναι σωστό. Ομως δεν μπορούσα να φορτώσω τον προϋπολογισμό με άλλα έξοδα. Δεν πληρώνομαι ούτε για τη σκηνοθεσία ούτε για τη μουσική. Τον περασμένο Μάιο, όταν το θέατρο βρέθηκε μπροστά σ’ ένα μεγάλο οικονομικό πρόβλημα αναζητήσαμε λύσεις.
Ο Στάθης δεν πληρώθηκε για την «Αντιγόνη» κι εγώ σκέφτηκα να πράξω το ίδιο. Είναι δεδομένη η αγριότητα της οικονομικής κρίσης. Κάποιοι, για έναν περίεργο λόγο, νομίζουν ότι ανήκουν σ’ αυτούς που δεν έχουν ανάγκη.
Σήμερα έχω έναν μισθό 1.300 ευρώ. Αύριο θα φύγω και ξέρω καλά τι με περιμένει. Αν σκεφτείς μόνο τα χαράτσια στα μπλοκάκια συνειδητοποιείς ότι όλοι οι ελεύθεροι επαγγελματίες δεν θα μπορούν πλέον είτε να δουλέψουν είτε να πληρώσουν τους φόρους.
● Είναι μαχητό αυτό για το οποίο παλεύετε με τον Στάθη Λιβαθινό ως διευθυντές του Εθνικού Θεάτρου;
Δεν πρέπει να αναρωτιόμαστε. Αν το σκεφτούμε καταργούμε κάθε κίνητρο αγωνιστικότητας. Είμαι ευχαριστημένος που τα καλώδια ήρθαν στο Rex στο παρά πέντε κι εγώ συνέδεα μόνος τα μικρόφωνα. Είμαι ευχαριστημένος που βοηθάω στο κουβάλημα, δεν είμαι ο διευθυντής που ήρθε να κάνει πρόβα.
Και δεν με πειράζει που επειδή καίγομαι αυτή τη στιγμή για λάμπες, γνωρίζοντας πόσο χρονοβόρα είναι η διαδικασία για την παραγγελία τους, τις αγοράζω για να κερδίσω χρόνο και ησυχία.
● Το θέατρο είναι για σας η μοναδική κινητήριος δύναμη;
Η αγάπη για το θέατρο και τελευταία η προοπτική μιας οικογένειας. Η προετοιμασία των «Δαιμονισμένων», όσο δύσκολο εγχείρημα κι αν ήταν, με μαλάκωσε, με ηρέμησε. Βρίσκομαι στο κατώφλι της οικογένειας. Τώρα είναι η στιγμή που θα κάνεις είτε μπρος είτε πίσω. Και όπως είπα, η ζωή, τα παιδιά που γεννιούνται, είναι η μοναδική μας ελπίδα για έναν αλλιώτικο κόσμο.
Εθνικό Θέατρο/REX (Πανεπιστημίου 48, τηλ.: 302103301881). «Δαιμονισμένοι» του Φιοντόρ Μιχαΐλοβιτς Ντοστογιέφσκι. Μετάφραση: Ελένη Μπακοπούλου. Μουσική-σκηνοθεσία: Θοδωρής Αμπαζής. Διασκευή-δραματουργική επεξεργασία: Ελσα Ανδριανού. Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου. Σκηνικά-κοστούμια: Ελένη Μανωλοπούλου. Video-art: Στάθης Αθανασίου. Κίνηση: Ζωή Χατζηαντωνίου.
Μουσική διδασκαλία: Μελίνα Παιονίδου. Παίζουν: Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης, Τζωρτζίνα Δαλιάνη, Μαρία Ζορμπά, Δημήτρης Ημελλος, Αναστασία Ραφαέλα Κονίδη, Κώστας Κορωναίος, Νέστορας Κοψιδάς, Καλλιρρόη Μυριαγκού, Γιάννης Νιάρρος, Θέμης Πάνου, Δανάη Σαριδάκη, Αντιγόνη Φρυδά, μέτζο σοπράνο Ειρήνη Καράγιαννη.
Μουσικοί: Θοδωρής Κοτεπάνος (πιάνο), Ιάκωβος Παυλόπουλος (κρουστά), Διονύσης Βερβιτσιώτης (βιολί), Φώτης Παπαντωνίου (βιόλα), Σοφία Ευκλείδου (τσέλο).
