«Μπορώ να αντέξω την κριτική, όχι την κακία»

Μάθαμε με τρόπο οδυνηρό πού βρίσκεται το νησί Λαμπεντούζα. Νότια της Σικελίας, εκεί που η βόρεια Αφρική συναντά την Ιταλία. Εκεί που θαλασσοπνίγονται συνεχώς μετανάστες αναζητώντας την ελπίδα μιας καλύτερης ζωής. Το «Λαμπεντούζα», έργο που γράφτηκε το 2015 από τον Αντερς Λουστγκάρτεν ύστερα από παραγγελία του Θεάτρου Σόχο του Λονδίνου, ανεβαίνει στις 28 Οκτωβρίου στο Θέατρο του Νέου Κόσμου σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου.

Το έργο αποτελείται από δύο παράλληλους μονολόγους, φαινομενικά ασύνδετους, με ισχυρή όμως εσωτερική σχέση. Η Ντενίζ, μια Κινεζοεγγλέζα εργαζόμενη φοιτήτρια, πηγαίνει πόρτα πόρτα στο Λονδίνο μαζεύοντας δόσεις καταναλωτικών δανείων από άνεργους και εξαθλιωμένους, για λογαριασμό μιας εισπρακτικής εταιρείας.

Είναι μιγάδα και εισπράττει τον ρατσισμό εκείνων που θέλουν να την ξεφορτωθούν. Ο Στέφανο ζει στη Λαμπεντούζα, είναι ψαράς, αλλά η κρίση έχει «ανοίξει» περίεργα το επάγγελμα. Τώρα πια βγαίνει με το καΐκι του στην κρύα θάλασσα της Μεσογείου περισυλλέγοντας πρόσφυγες, ζωντανούς ή πνιγμένους. Και οι δυο τους, μέσα από τις συγκεκριμένες εργασίες, κάποια στιγμή αφυπνίζονται…

Το έργο επρόκειτο να ανεβεί το καλοκαίρι στην ταράτσα του ΕΜΣΤ, αλλά επειδή ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος ανέλαβε το Φεστιβάλ δεν προλάβαινε να κάνει πρόβες. «Το έργο είναι αντιρατσιστικό», μας λέει, «βαθιά πολιτικό μέσα από το βίωμα, την προσωπική ιστορία των ηρώων και δραματουργικά ανήκει στην κατηγορία του αφηγηματικού θεάτρου.

Το είδος με απασχολεί από την πρώτη παράσταση στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, τον “Κοινό Λόγο”. Η γυναίκα και ο άντρας αφηγούνται μ’ έναν πολύ σύγχρονο τρόπο. Οι χρόνοι μπερδεύονται, τα γεγονότα ανακατεύονται. Δυο άνθρωποι βιώνουν τη βαρβαρότητα της σημερινής Ευρώπης μέσα από δουλειές άβολες, τουλάχιστον.

Η φτώχεια, η κρίση, η ανεργία τούς έχουν ρίξει στο περιθώριο. Κι όμως, υπάρχει ελπίδα και ζεστασιά. Θα τη βρουν εκεί που δεν το περιμένουν. Εκείνη τη φλόγα που η ζωή επιμένει να κρατάει αναμμένη ακόμα και μέσα στη σκοτεινιά των καιρών. Το προσφυγικό εξακολουθεί να είναι κεντρικό θέμα κι ας καταντήσαμε να μας απασχολεί πια μόνο στατιστικά. Στη δική σας εφημερίδα διάβασα ότι σύμφωνα με ανακοίνωση της Υπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ εκτιμάται ότι το 2016 θα αποβεί η πιο φονική χρονιά στη Μεσόγειο.

Η πλειονότητα των Ελλήνων είναι δίπλα στους πρόσφυγες με αλληλεγγύη, κατανόηση, προσφορά στην πράξη. Ψευτοπατριώτες, φασίστες θα υπάρχουν δυστυχώς κι όσο μεγαλώνει το ποσοστό τους πρέπει να ανησυχούμε. Προ ημερών με πλησίασε μια κοπέλα φασιστικής οργάνωσης στον δρόμο για να μου δώσει ένα ρατσιστικό φυλλάδιο.

Με ρώτησε αν είμαι Ελληνας. Της κούνησα το κεφάλι σαν να λέω: Δεν είμαι σίγουρος ή όπως το πάρει κανείς. Είμαι Ελληνας επειδή ο τόπος αυτός χαράχτηκε μέσα μου, το χώμα, ο ουρανός, η θάλασσά του με διαμόρφωσαν.

Και είναι ειρωνικό που αυτοί οι Ελληναράδες υμνητές του αρχαίου κλέους δεν αντιλαμβάνονται ότι η έλευση του ξένου, η προστασία του ικέτη είναι το σημαντικότερο ζήτημα στην αρχαία τραγωδία. Ο ξένος αποτελεί τη θεματική που θα διατρέχει το πρόγραμμα της Επιδαύρου το καλοκαίρι».

• Η θεματική δεν λειτουργεί περιοριστικά στις προτάσεις που θα γίνουν;

Υπάρχει ευρύτατη γκάμα έργων. Και είναι πολύ νωρίς ώστε να ετοιμαστούν οι θίασοι, οι σκηνοθέτες. Οι τραγικοί ποιητές γράφουν αποκλειστικά για την εποχή τους με κέντρο τον άνθρωπο, γι’ αυτό αντέχουν μέσα στους αιώνες.

Ο ξένος αποτελούσε κεντρικό ζήτημα της δημοκρατίας.

Σήμερα δεν αρκεί να παίζονται έξι ή οκτώ καλές ή πολύ καλές παραστάσεις. Αυτό που δίνει ολοκληρωμένη μορφή είναι η σύνδεσή τους με την παιδεία γύρω από το αρχαίο δράμα. Ανάμεσα στο Θέατρο Επιδαύρου, το Μικρό Θέατρο και το «Λύκειο» δημιουργείται μια τριγωνική σχέση αλληλεπίδρασης.

• Το Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου παραδίδεται στο «Λύκειο»;

Το Μικρό Θέατρο σχεδιάστηκε επιτυχώς ως «Μουσικός Ιούλιος» από τον Δ. Λαμπράκη, του οποίου η παιδεία και το κύρος εξασφάλισαν ένα συνεπές μουσικό πρόγραμμα εναρμονισμένο με την αισθητική του Μεγάρου.

Στη συνέχεια το θέατρο έχασε τη φυσιογνωμία του. Τώρα αποκτά χαρακτήρα ως πόλος της τριγωνικής σχέσης που θα δημιουργηθεί μεταξύ των τριών χώρων.

Η έφορος Αρχαιοτήτων Αργολίδας Αλκηστις Παπαδημητρίου επιτρέπει τη χρήση του Μικρού Θεάτρου ως αμφιθεάτρου του «Λυκείου» για εργαστήρια, διαλέξεις, συνέδρια, προβολές, παρουσιάσεις καλλιτεχνικών έργων σπουδαστών και καθηγητών.

Το κοινό θα μπορεί να παρακολουθεί τις παραστάσεις που θα γίνονται στο πλαίσιο των μαθημάτων.

• Αρα η χρήση του αφορά αποκλειστικά την εκπαίδευση.

Λέω απλώς ότι οι εκδηλώσεις δεν θα είναι πια ανεξάρτητες και ετερόκλητες, αλλά ενταγμένες στη θεματική του «Λυκείου». Θέματα π.χ που αντλούν από τη βυζαντινή μουσική ή τους κυκλικούς χορούς συνδέονται με το αρχαίο δράμα. Θεωρώ την παράδοση ουσιαστική περιουσία μας, αρκεί να μην αντιμετωπίζεται φολκλορικά.

Η Πειραιώς 260 έχει ήδη πολύ ωραία φυσιογνωμία. Στο Ηρώδειο το βάρος θα πέσει στη μουσική κατά 70-80%. Αυτό βέβαια εξαρτάται άμεσα από την οικονομική κατάσταση, γιατί οι μεγάλες ορχήστρες κοστίζουν. Επίσης θα ήθελα το Φεστιβάλ ν’ ανοίξει στην κοινωνία, στην πόλη.

• Τι εννοείτε;

Συνεργαζόμαστε με τον Δήμο Αθηναίων, την Περιφέρεια Αττικής, το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. Το λιμάνι δεν μπορεί να εξαιρείται, δεν αγνοείς την Πειραιώς, οδό σύνδεσης των πόλεων.

Στις δράσεις του Φεστιβάλ μπορούν να συμπεριληφθούν και πράγματα πέριξ της τέχνης. Συζητήσεις γύρω από έργα και συγγραφείς, θεατρικές μεθόδους και καλλιτεχνικά ρεύματα, ακόμα και ζητήματα εργασιακά του καλλιτέχνη με τη συντεχνιακή έννοια. Σκέφτομαι εκδηλώσεις σε γειτονιές, ακόμα και πανηγύρια.

• Πανηγύρια;…

Εννοείς ότι δεν ταιριάζει στη σοβαρότητα του Φεστιβάλ το έργο της Δόμνας Σαμίου, του Σίμωνα Καρά; Είναι κακό ή ντροπή να χορεύουμε; Μόνο σοβαροί θεατές πρέπει να είμαστε; Είμαι οπαδός των πανηγυριών, μου αρέσει να χορεύω. Η διορία για προτάσεις τελειώνει σήμερα 15 Οκτωβρίου. Μετά θα δούμε πώς ταιριάζουν οι επιλογές για όλους τους χώρους.

• Είχατε δεσμευτεί ότι το πρόγραμμα θα ανακοινωθεί αρχές Ιανουαρίου.

Εντάξει λοιπόν, μπορεί να είμαι ασυνεπής! Το θέμα δεν είναι τα στοιχήματα και οι όρκοι αλλά η ουσία. Βρίσκομαι στο Φεστιβάλ πέντε μήνες, όχι δυο χρόνια.

Δεν είμαι μάνατζερ αλλά ένας σκηνοθέτης που κουβαλάει τον κόσμο του γύρω από τις τέχνες, σκέψεις και προβληματισμούς που προέκυψαν μέσα στα χρόνια που εργάζεται. Το Θέατρο του Νέου Κόσμου, που αποτελεί το κέντρο της ζωής μου, είναι ένα μικρό «Φεστιβάλ» με 20 παραστάσεις τον χρόνο. Λέω λοιπόν ότι η ιδέα του «Λυκείου» προήλθε μέσα απ’ αυτή την εμπειρία και όχι ως κάποια τεχνοκρατική έμπνευση…

• Υπάρχει μια εμμονή στον τρόπο που κυνηγάτε την υπόθεση του «Λυκείου». Σαν να έχετε την αγωνία να αποτυπωθεί το στίγμα της θητείας σας ως διευθυντή ενός Φεστιβάλ που σφραγίστηκε καλλιτεχνικά από τη διεύθυνση του Γιώργου Λούκου, κυρίως με την ίδρυση της Πειραιώς 260.

Εμμονή; Ας το δεχτώ αν έτσι ονομάζεις το πείσμα για να πετύχεις κάτι. Και με τα πράγματα του δικού μου θεάτρου το ίδιο παθιάζομαι. Για τη δημιουργία του χώρου στην Επίδαυρο ώστε τα παιδιά να απασχολούνται δημιουργικά με θεατροπαιχνίδι, και μάλιστα με θεματική τα έργα που βλέπουν την ίδια ώρα οι γονείς τους στο θέατρο, νιώθω πολύ περήφανος. Θεωρώ ότι είναι το ωραιότερο του περσινού Φεστιβάλ.

Το «Λύκειο» προέκυψε αυθόρμητα ως επιθυμία. Είναι προϊόν προβληματισμού χρόνων γύρω από την Επίδαυρο και το αρχαίο δράμα. Οποιος αναλαμβάνει τέτοια θέση πρέπει να παθιαστεί. Νιώθω την ορμή, τη διάθεση για δουλειά που είχα πριν από 20 χρόνια.

• Δεν ανησυχείτε μήπως η οικονομική κατάσταση δεν επιτρέψει να υλοποιήσετε τα σχέδιά σας;

Το Φεστιβάλ δεν είναι άσχημα οικονομικά, ακόμα και το περσινό -δεν το θεωρώ πυροσβεστικό, το υπογράφω καλλιτεχνικά-, τα έβγαλε πέρα με μειωμένη κατά ένα εκατομμύριο την επιχορήγηση των 4 εκατ. προκειμένου να εξοφληθούν όλα τα χρωστούμενα. Τώρα ξεκινάμε με λίγα χρήματα αλλά χωρίς χρέη.

Ο ρόλος μου διαχωρίστηκε από το διοικητικό μέρος -ευτυχώς- ωστόσο υπάρχει μια αλληλεπίδραση. Θέλω να κάνω προτάσεις για το πώς μπορεί να αυξηθούν τα έσοδα. Για παράδειγμα, ασχολήθηκα ώστε να βρούμε νέα στέγη με πολύ χαμηλότερο ενοίκιο.

• Οι προτάσεις για την Επίδαυρο πώς θα εξετάζονται;

Ακριβώς επειδή είναι λίγες οι παραστάσεις, θεωρώ σωστό να μην εμφανίζονται σκηνοθέτες για δύο συνεχόμενες χρονιές.

• Ακόμα κι αν κάποιος έχει να πει κάτι πολύ σημαντικό καλλιτεχνικά;

Αυτό θα παίζει ρόλο φυσικά. Επίσης δεν γίνεται οι καλλιτέχνες να συμμετέχουν σε δύο ή και παραπάνω παραγωγές του Φεστιβάλ. Να πηγαίνει κάποιος για πρόβα μ’ ένα σάντουιτς στο χέρι και μετά στην επόμενη και μετά στην παράσταση για να παίξει. Αυτό είναι σε βάρος του καλλιτεχνικού έργου.

• Στο περασμένο Φεστιβάλ παρατηρήθηκαν δυσλειτουργίες. Για παράδειγμα, κάποιες καλές παραστάσεις συνέπιπταν τις ίδιες ημερομηνίες.

Ο σύμβουλος των διεθνών παραγωγών Ματίας φον Χαρτ ήταν πολύ δύσπιστος στην αρχή. Πίστευε ότι δεν προλαβαίνουμε. Κι όμως, όλοι δέχτηκαν να έρθουν στην Ελλάδα. Εγινε επιλογή αλλά κάποιοι δεν μπορούσαν στο παρά πέντε ν’ αλλάξουν προγραμματισμό κι έτσι συνέπεσαν οι ημερομηνίες.

Επίσης, έπειτα απ’ ό,τι είχε μεσολαβήσει, ο μηχανισμός του Φεστιβάλ ήταν διαλυμένος, δεν λειτουργούσε τίποτα. Εννοώ την κακή λειτουργία του ελληνικού Δημοσίου, πραγματικότητα που δεν βλέπουμε και μας φταίνε τα πρόσωπα. Στο Φεστιβάλ έχουμε οργανωτικά προβλήματα, εργασιακά του τύπου: γιατί παίρνεις εσύ δύο χιλιάρικα, εγώ χίλια και ο άλλος πέντε χιλιάδες…

Δεν υπάρχει οργανόγραμμα, ούτε γενικός διευθυντής. Θέματα που δεν ανήκουν στις αρμοδιότητές μου αλλά με αφορούν γιατί επηρεάζουν το καλλιτεχνικό κομμάτι.

• Εισπρακτικά πώς κινήθηκε το Φεστιβάλ;

Πάνω-κάτω το ίδιο με τα δύο προηγούμενα Φεστιβάλ. Η Επίδαυρος ήταν θεαματικά καλύτερη από πολλές άλλες χρονιές. Νούμερα θα δοθούν αναλυτικά στη συνέντευξη Τύπου για τον απολογισμό.

• Την οποία είχατε υποσχεθεί μέσα στον Σεπτέμβριο.

Μεσολάβησε η αντικατάσταση του προέδρου του Δ.Σ. και βρήκα ότι θα ήταν λάθος να επικεντρωθεί η κουβέντα σ’ αυτό και όχι στον απολογισμό.

• Υπερασπίζεστε ακόμα την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ; Σε μια συνέντευξή σας πριν από δύο χρόνια εκφραστήκατε με τα πιο κολακευτικά λόγια του κόσμου για τον Αλέξη Τσίπρα. Δεν παίρνετε πίσω τίποτα;

Ρωτάω λοιπόν κι εγώ: Να πάρω πίσω τι για να χαρεί ποιος; Για να τελειώνουμε με ερωτήσεις που στοχεύουν σε πολιτικά κουτσομπολιά, απαντώ ότι εγώ από τα γεννοφάσκια μου υπήρξα ακτιβιστής στον χώρο της ανανεωτικής Αριστεράς χωρίς ποτέ να ταυτιστώ κομματικά.

• Σας είναι άβολο να κάνετε κριτική στην κυβέρνηση;

Πάω να σου απαντήσω αλλά δεν με αφήνεις.

• Επειδή αποφεύγετε να απαντήσετε.

Καθόλου, μιλάω πολύ καθαρά. Οι κυβερνήσεις είναι στην εξουσία. Οι λαοί θα ξαναβρίσκονται πάντα στους δρόμους. Κι επειδή είμαι ψηλός, όταν κατεβαίνω σε διαδηλώσεις «φωτογραφίζομαι». Η τελευταία που πήγα ήταν το Γκέι Παρέιντ έχοντας τον εγγονό μου στους ώμους…

Δεν ήμουν ποτέ της ροχάλας

• Τον περασμένο μήνα ξέσπασε κρίση στο Φεστιβάλ με αφορμή την αποπομπή του προέδρου του Δ.Σ. Εσείς αρνηθήκατε να πάρετε θέση. Γιατί;

Καθόλου δεν έκανα αυτό. Απάντησα έχοντας υπόψη το κόστος που, ενδεχομένως, θα είχε η ερμηνεία αυτής της απάντησης. Είπα: «Εμαθα την είδηση από τις εφημερίδες. Θα περίμενα να το είχα πληροφορηθεί αλλιώς, έστω για λόγους δεοντολογίας. Δεν το ακούω ευχάριστα, γιατί το Φεστιβάλ χρειάζεται ηρεμία και σταθερότητα για να κάνει επιτέλους τη δουλειά του». Αυτό επαναλαμβάνω και τώρα.

• Ο θεσμικός σας ρόλος σάς εμποδίζει να μιλήσετε ανοιχτά; Να κάνετε πολιτικό σχόλιο;

Τίποτα δεν με εμποδίζει. Εγώ με οποιαδήποτε κυβέρνηση καλούμαι απλώς να κάνω μια δουλειά καλλιτεχνική. Εσύ με πιέζεις να πω τι; Δεν ήμουν ποτέ της ροχάλας αν κάτι με στενοχωρούσε. Δεν θα γίνω λοιπόν τώρα επειδή μου ζητείται να σχολιάσω.

• Η συνεργασία σας με το Δ.Σ. του Φεστιβάλ είναι καλή;

Είναι μια χαρά, προς το παρόν.

• Τέτοιου είδους εξελίξεις επηρεάζουν τα καθήκοντά σας ως καλλιτεχνικού διευθυντή;

Θα το δούμε. Οι προθέσεις μέχρι στιγμής είναι καλές. Δεν ξέρω στο μέλλον πώς μπορεί να διαμορφωθεί η κατάσταση.

• Τι θα μπορούσε να σας κάνει να παραιτηθείτε;

Να χάσω τη χαρά που με κινητοποιεί στο Φεστιβάλ. Αν εμποδιστεί η δουλειά μου, δεν έχω λόγο να μένω. Από νέος, όταν κάτι άρχιζε να με καταθλίβει, το παρατούσα.

• Αφήνετε να εννοηθεί ότι κάποιοι σας υπονομεύουν;

Δεν αφήνω να εννοηθεί τίποτα. Με ρώτησες τι θα μπορούσε να με κάνει να παραιτηθώ και απάντησα. Οταν ανέλαβα το Φεστιβάλ εισέπραξα ένα κλίμα συμπαράστασης, κατανόησης για τις δυσκολίες που είχα να αντιμετωπίσω. Γι’ αυτό ξαφνιάζομαι με κάποιες διαβολές. Αλλά κι αυτές μέσα στο παιχνίδι είναι…

• Μα αυτό είναι το νόημα της κριτικής σ’ ένα θεσμό.

Εχω εκπαιδευτεί ν’ αντέχω την κριτική, όχι την κακία.

• Αυτό που εσείς ονομάζετε κακία μπορεί να είναι απλώς ψύχραιμη κριτική.

Κοίτα, για 40 μέρες έσκυψα το κεφάλι βάζοντας παρωπίδες σε ό,τι κι αν συνέβαινε. Προσπάθησα να γίνει το Φεστιβάλ όσο καλύτερα μπορούσε, δεδομένων των συγκυριών, χωρίς να σκέφτομαι τίποτα άλλο. Τώρα συνειδητοποιώ πόσο δύσκολο ήταν, πόσο τρελό όταν χρειάζεσαι 9 μήνες προετοιμασίας.

Προσπαθώ να είμαι ευγενής, να εξηγώ τις απόψεις μου, να καταλαβαίνω τυχόν λάθη. Εχω αδυναμίες, κάποιες μάλιστα οφείλω να τις υπερασπιστώ. Ομως δεν είναι λίγο να παλεύεις για να μη γίνεις χειρότερος. Μη νομίζεις πως δεν κινδυνεύεις από κάτι τέτοιο. Αρνούμαι ξαφνικά ν’ αλλάξω. Να χάσω το χαμόγελό μου που δεν είναι κατασκευασμένο. Θέλω να λέω αστεία, να κάνω χιούμορ.

• Ακόμα κι αν αυτή η εξωστρέφεια μπορεί να οδηγήσει σε παρεξηγήσεις;

Αν αρχίσω να βασανίζω τον εαυτό μου θα γίνω ένας ξένος. Με άλλο χαρακτήρα, άλλη στάση ζωής. Να βελτιωθώ, δεν λέω. Αλλά είμαι και δύο μέτρα. Εχω μεγάλα χέρια, απλώνονται. Τι να κάνω; Να κοντύνω; Από έφηβος κουβαλάω το κόμπλεξ του κοντού κι ας ήμουν 1,93. Γιατί ο αδελφός μου ήταν ένας παιδαράς στο μπάσκετ κι εγώ μπροστά του ένιωθα φλώρος.

Θυμάμαι, έπαιζα μπάσκετ στον Ηλυσιακό με παίκτες ψηλότερους απ’ αυτούς του Παναθηναϊκού και πλάι τους ένιωθα νάνος. Το εγκατέλειψα λοιπόν και στράφηκα στο κολύμπι. Αλλά και τώρα, όταν συναντώ ανθρώπους στο δικό μου μπόι, αυθόρμητα μετακινούμαι μη και μετρηθώ μαζί τους και νιώσω πιο κοντός…

• Τώρα σοβαρολογείτε;

Απολύτως. Αυτά τα κουβαλάμε, δεν ξεπερνιούνται. Δεν είμαι άγιος, ούτε ο ψυχραιμότερος άνθρωπος του κόσμου, ούτε κανένας σοφός. Επειδή έγινα θεσμικός δεν θα μπω στο σκατό.

Εφτυσα αίμα για να ξεφύγω από το κουτσομπολιό της γειτονιάς εδώ και χρόνια. Δεν θα το επιτρέψω στα εξήντα μου. Ας κάνω τουλάχιστον άλλου είδους λάθη, όχι τέτοια.

Θέατρο του Νέου Κόσμου (Αντισθένους 7 και Θαρύπου, Ν. Κόσμος, τηλ.: 210 9212900). «Λαμπεντούζα» του Αντερς Λουστγκάρτεν. Μετάφραση: Αγγελική Κοκκώνη. Σκηνικά – Κοστούμια: Μαγδαληνή Αυγερινού. Μουσική: Σταύρος Γασπαράτος. Παίζουν: Αργύρης Ξάφης, Χαρά-Μάτα Γιαννάτου.