Καθώς φέτος κλείνουν 400 χρόνια από τον θάνατο του Ουίλιαμ Σέξπιρ (1564-1616), ένα πλήθος αφιερωματικών εκδηλώσεων πραγματοποιείται σ’ όλο τον κόσμο και κυρίως στην πατρίδα του, την Αγγλία: παραστάσεις, δρώμενα, εκθέσεις, αναλόγια, διαλέξεις, παρουσιάσεις βιβλίων.
Στο Λονδίνο, το Shakespeare’s Globe οργάνωσε το «Complete Walk», μια βόλτα στις όχθες του Τάμεση, όπου σε τεράστιες οθόνες προβλήθηκαν δεκάλεπτα φιλμ με αποσπάσματα από έργα του. Στη New York Public Library for the Performing Arts της Νέας Υόρκης παρουσιάστηκαν κοστούμια, φωτογραφίες και προγράμματα από παλιές σεξπιρικές παραστάσεις σε μια μεγάλη έκθεση, ενώ στο Σικάγο πολλά εστιατόρια συμμετείχαν στο «Culinary Complete Works», όπου επαγγελματίες σεφ χρησιμοποίησαν έργα του Σέξπιρ για να εμπνευστούν στη δημιουργία πρωτότυπων πιάτων. Εκδηλώσεις έγιναν και στην Ελλάδα, στο Μέγαρο Μουσικής, στο Εθνικό Θέατρο, στο θέατρο «Φούρνος», στον «Ιανό».
Κι αν γνωρίζουμε ελάχιστα πράγματα για τη ζωή του Σέξπιρ, το σπουδαίο, ογκώδες έργο που μας άφησε τον έχει καταστήσει διαχρονικό συγγραφέα όσο κανέναν άλλο. Τα σωζόμενα έργα του αριθμούν 38 θεατρικά που ως είδος εκτείνονται από την κωμωδία και το δράμα μέχρι την τραγωδία, 154 σονέτα και πολλά ποιήματα. Είναι ο συγγραφέας που έχει μεταφραστεί στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου. Τα έργα του κυριαρχούν στο ρεπερτόριο των θιάσων στα θέατρα παγκοσμίως.
Στην Ελλάδα, στο Βασιλικό Θέατρο, παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά τα έργα του Σέξπιρ «Ονειρο καλοκαιρινής νύχτας», «Χειμωνιάτικο παραμύθι», «Ημέρωμα της στρίγκλας» σε σκηνοθεσία Θωμά Οικονόμου. Αργότερα ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος ανέβασε στη Νέα Σκηνή τη «Στρίγκλα που έγινε αρνάκι».
Από τους πιο παλιούς σκηνοθέτες Δημήτρη Ροντήρη, Αλέξη Σολομό, Σωκράτη Καραντινό, Κωστή Μιχαηλίδη, Τάκη Μουζενίδη, Αιμίλιο Βεάκη, Αλέξη Μινωτή, Κάρολο Κουν, τους μεταγενέστερους Σπύρο Ευαγγελάτο, Ανδρέα Βουτσινά, Γιάννη Χουβαρδά, Γιώργο Μιχαηλίδη, Στάθη Λιβαθινό, Θωμά Μοσχόπουλο, Μιχαήλ Μαρμαρινό, Νίκο Καραθάνο, Γιώργο Κιμούλη, Νίκο Χατζόπουλο, μέχρι και τους σκηνοθέτες της νέας γενιάς, ο ελισαβετιανός ποιητής εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους. Ακόμα κι αν τα έργα του αποτελούν πεδίο δραματουργικής εξερεύνησης και πειραματισμών για σύγχρονα ανεβάσματα. Ο Σέξπιρ θα είναι πάντα επί σκηνής.
Ο χορογράφος και σκηνοθέτης Κωνσταντίνος Ρήγος ανέβασε φέτος στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά το «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» με τον δικό του ξεχωριστό τρόπο. Η Ελλη Παπακωνσταντίνου πριν από δύο χρόνια σκηνοθέτησε τον «Ριχάρδο ΙΙ», μια ακραία, ανατρεπτική παράσταση που λειτούργησε καταλυτικά στον ιδιαίτερο εργοστασιακό χώρο του Βυρσοδεψείου.
Κωνσταντίνος Ρήγος: «Αδύνατον να ξεπεραστεί»
Ο Σέξπιρ είναι αναμφισβήτητα η κορυφαία μορφή της παγκόσμιας δραματουργίας. Ο σύγχρονός του Μπεν Τζόνσον είχε πει για τον Σέξπιρ ότι «δεν ανήκει στην εποχή μας, αλλά στην αιωνιότητα».
Και είχε δίκιο. Δεν είναι μόνο η γλώσσα του –κάθε του στίχος αποτελεί κι ένα λυρικό απόφθεγμα– ούτε η βαθιά γνώση της δραματικής και της σκηνικής τέχνης, αλλά η δι’ αυτών και με χειρουργική ακρίβεια διείσδυση στην ανθρώπινη φύση. Ο Σέξπιρ μιλάει για τον κόσμο και για τη ζωή στη διαχρονικότητά τους με μια φρεσκάδα που σε «συν-αρπάζει» λες και ήσουν παρών τη στιγμή της έμπνευσής του. Χειρίζεται την Ιστορία με απόλυτη και θαυμαστή επίγνωση.
Ανθρωποι όλων των εποχών ανακάλυπταν και θα ανακαλύπτουν στα έργα του τα προβλήματα του δικού τους καιρού, ωμά, απογυμνωμένα από κάθε μυθολογία κι από κάθε αυταπάτη. Οι ήρωές του είναι πάνω απ’ όλα άνθρωποι ολοζώντανοι, με ολοκληρωμένη προσωπικότητα, με διάνοια, αισθήματα, πάθη, ευαισθησίες, ελαττώματα, παρορμήσεις, αδυναμίες· λειτουργούν με αμεσότητα και φυσικότητα ακόμη κι όταν διαπράττουν τις μεγαλύτερες ύβρεις ή τις μεγαλύτερες αμαρτίες.
Εχεις την αίσθηση ότι δεν είναι ρόλοι με τη διάρκεια ζωής που επιβάλλει το έργο ή η παράσταση, αλλά όντα από σάρκα και οστά που μας βγάζουν, μάλιστα, και μια τεράστια γλώσσα από εκεί που βρίσκονται.
«Τι αριστούργημα ο άνθρωπος!», αναφωνεί ο Σέξπιρ με δέος στον «Αμλετ». Αριστούργημα όχι μόνο για τις αρετές του, αλλά κυρίως για τις αχρειότητές του. Για τη συνύπαρξη του καλού με το κακό μέσα στο ίδιο σαρκίο, στην ίδια ψυχή, στην ίδια καρδιά και στον ίδιο εγκέφαλο. Κυρίως απέναντι στα δεύτερα, τις αρνητικές ποιότητες, δείχνει όλη του την κατανόηση. Είναι γεμάτος ανθρωπιά απέναντι στα σκοτεινά σημεία της ύπαρξης.
Γι’ αυτό στη συνέχεια αντιμετωπίζει όλους του τους ήρωες με ένα «μετα-δέος»: αποκαθηλώνει μυθικούς «γίγαντες» στον «Τρωίλο και Χρυσηίδα», καθιστά συμπαθή τον «Ριχάρδο Γ’», πλάθει έναν «Αμλετ» και του στήνει παγίδες στην αναζήτηση της εσωτερικής του ελευθερίας, σαρκάζει βασιλιάδες βάζοντας μπουφόνους να υπονομεύουν τη θέση τους πάνω στο νησί της «Τρικυμίας», παραδίδει δίχως έλεος τον Μάκβεθ στους εφιάλτες του και τον «Οθέλο» στη ζήλια του, σταλάζει το μίσος στους νέους της Βερόνας στον «Ρωμαίο και Ιουλιέτα», δεν διστάζει να χλευάσει έναν Λιρ, μετατρέπει τον έρωτα του «Αντώνιου και της Κλεοπάτρας» σε καταναγκασμό, εκθέτει αδίστακτα τους μηχανισμούς της εξουσίας, επιλέγει ξανά και ξανά να δίνει γκροτέσκες απαντήσεις σε τραγικά ερωτήματα, πλάθει κόσμους-ρωμαϊκές αρένες και ρίχνει στο κέντρο τους τους ήρωές του χωρίς να κάμπτεται στιγμή μπροστά στην αγριότητα και τη θηριωδία.
Ο πραγματικός Σέξπιρ είναι για όποιον τον αντέχει. Σήμερα, που η ωμότητα και η γελοιότητα δεν μας συγκλονίζουν όσο προηγούμενους αιώνες, που μπορούμε να τις έχουμε και «on-demand» στα καλωδιακά μας κανάλια, έχουμε την ευκαιρία να βλέπουμε τα δρώντα πρόσωπα –τα ανθρώπινα όντα, εμάς– πίσω από τις ειδεχθείς, τις ηρωικές ή τις γελοίες πράξεις τους και τον κόσμο ολόκληρο –τον κόσμο μας– πίσω από τις σκηνικές τοποθεσίες.
Ο Σέξπιρ είναι αδύνατον να ξεπεραστεί. Ή θα ξεπεραστεί όταν «ο κόσμος γίνει τίμιος», όπως λέει ο Ρόζενγκραντς. Αλλά «τότε ο κόσμος θα έχει φτάσει στο τέλος του», όπως του απαντά ο Αμλετ.
Ελλη Παπακωνσταντίνου: «Απελευθερώνει τη φαντασία»
Θα ήταν άστοχο να απαντήσω με βεβαιότητα στο γιατί ο Σέξπιρ είναι τόσο δημοφιλής, τη στιγμή μάλιστα που ολόκληρος Γιαν Κοτ στο θρυλικό του πόνημα «Σέξπιρ ο σύγχρονός μας» επιχειρεί να αναλύσει το γιατί ασχολείται με τον Σέξπιρ ολόκληρος ο πλανήτης αδιάλειπτα ανά τους αιώνες.
Η βεβαιότητα πάει περίπατο, όταν πρόκειται για τον Σέξπιρ. Προσωπικά, ερχόμενη σε επαφή με το έργο του συνάντησα έναν μεγάλο ποιητή που ανοίγει στον σύγχρονο άνθρωπο έναν χάρτη του κόσμου, ένα Σύμπαν με ορίζοντα μακρινό και υπόγειες, αλλεπάλληλες διασυνδέσεις του ενός με το άλλο, των ανθρώπινων πράξεων με τους πλανήτες, των αισθημάτων με τα καιρικά φαινόμενα, του μικρότερου φυτού με τον ισχυρότερο ηγέτη, την αλχημεία με το πρώτο ερωτικό φιλί και κάπου εκεί ο Χρόνος αρχίζει να ανταλλάζει χωρατά με τον Τρελό σε ένα δωμάτιο γεμάτο πτώματα και η υψηλή ποίηση, ο ρυθμός ο εσωτερικός, το απαράμιλλο συνταίριασμα των λέξεων με ειδικό βάρος, ο Λόγος αυτός ο τόσο υποστηρικτικός, είναι σαν μια Παραμάνα που σε παίρνει απ’ το χέρι, σε κρατά για να αντέξεις να δεις τα σάπια του ανθρώπου.
Αυτός ο νέος χάρτης –ας αποδώσουμε για λίγο στον χάρτη αυτόν το εύσημο ενός μοναδικού τρόπου κατηγοριοποίησης και διασύνδεσης των πραγμάτων και μιας αποκαλυπτικής δομής σκέψης- εκθέτει τον στοχασμό μας σε νέους ορίζοντες.
Ο χάρτης είναι το κείμενο που παίρνει στα χέρια του ο σκηνοθέτης και αποτελεί, συνήθως, έναν οδηγό για να αρχίσεις να «χτίζεις». Στην περίπτωση του Σέξπιρ ο χάρτης αυτός δείχνει ολόκληρο το Σύμπαν και άρα μέσα σε αυτό ο κάθε σκηνοθέτης, η κάθε εποχή μπορεί και «διαβάζει» τις δικές της ανάγκες και προτεραιότητες.
Για την εποχή μας, που είναι κατά τη γνώμη μου ένας νέος Μεσαίωνας, μπορώ να πω ότι προσφέρει και μια συγκριτική δυνατότητα – δηλαδή μέσα στον Μεσαίωνα του Σέξπιρ, μπορούμε να αναστοχαστούμε τα χαρακτηριστικά του δικού μας Μεσαίωνα και της βίας που εδραιώνεται ως απάντηση στον φόβο. Υπάρχει μια βασική διαφορά βέβαια, ότι για τον Σέξπιρ και την εποχή του η πίστη στον Θεό και στην κοσμική νομοτέλεια ήταν θέσφατο. Αυτή η παρήγορη πίστη έχει πλέον χαθεί.
Ομως, υπάρχει κάτι ακόμα στο έργο του Σέξπιρ που πραγματικά ενθουσιάζει τους ανθρώπους του θεάτρου και συνηγορεί στη δημοφιλία του: η ευφορία που γεννάει το παιχνίδι με τον θεατή, με τη σκηνή, με τον χώρο και τον χρόνο.
Εχει κανείς, πράγματι, την αίσθηση ότι τη στιγμή που έρχεται αντιμέτωπος με ένα έργο Ιδεών και υψηλής τεχνικής δυσκολίας (ποιος ηθοποιός ξεχνάει τις τεράστιες σεξπιρικές τιράντες που οφείλει να κατανοήσει και να αποδώσει χωρίς, όμως, και να ξεμείνει από ανάσα, θερμοκρασία, νόημα και στόχευση), την ίδια στιγμή, το σκηνικό παιχνίδι είναι απλό.
Η σκηνή αποτελεί ένα ρευστό, υπό διαμόρφωση, ζωντανό Σύμπαν, στο εδώ και τώρα, όπου όλα είναι δυνατά. Λες ότι είσαι τοίχος και εγένετο! Λες ότι περάσαν δέκα χρόνια και εγένετο! Η χαρά του απλού παιχνιδιού, στο εδώ και τώρα. Πρόκειται για λαϊκό θέατρο, επικοινωνιακό, δυναμικό που απελευθερώνει τη φαντασία και κάνει την ανατροπή κανόνα.
-320x213.png)
