«Η ελευθερία του πνεύματος είναι κίνδυνος για τα εξουσιαστικά συστήματα»

Ο Θεόφιλος Καΐρης (1784-1853), αγωνιστής, ανθρωπιστής, φιλόσοφος, διδάσκαλος του Γένους, είναι μια φυσιογνωμία που λάμπρυνε τις σελίδες της ελληνικής ιστορίας με τον αγώνα του και δαιμονοποιήθηκε όσο κανείς άλλος: έμεινε πιστός στα υψηλά ιδανικά του, θυσιάστηκε με έναν μαρτυρικό θάνατο και η πατρίς αγνωμονούσα καθώς και η επίσημη ελληνική ιστορία τον άφησε αμνημόνευτο. Ισως γιατί η εξουσία αποφεύγει να θυμάται τέτοια παραδείγματα.

Η παράσταση «Θεόφιλος Καΐρης: Ζήτημα συνείδησης» στον Πολυχώρο Πολιτισμού «Διέλευσις» επιχειρεί να μας μιλήσει για αυτήν την τεράστια προσωπικότητα, ως ένα προσωπικό πείσμα των συντελεστών της, που συναντούσαν την άγνοια και το «Ποιος είναι αυτός;» στο άκουσμα του ονόματός του. Ταυτόχρονα φωτίζεται και η φυσιογνωμία της αδελφής του Ευανθίας Καΐρη, μιας σπουδαίας γυναίκας που στάθηκε αρωγός του, συμβάλλοντας και αυτή στον αγώνα του έθνους με το σθένος της και την υψηλή της διάνοια.

«Δεν είναι ο μόνος ήρωας και μάρτυρας αμνημόνευτος, που θυσιάστηκε για τα ιδανικά όλων μας. Εκείνο όμως που με έκανε να επιλέξω και να επιμείνω στην επιλογή μου αυτή, ήταν το γεγονός ότι ο Καΐρης δεν λύγισε φοβούμενος την αναπόφευκτη συντριβή του από το σύστημα μιας κοινωνίας που συνέθλιβε ανενδοίαστα τους αγωνιστές των φώτων», μας λέει η σκηνοθέτρια Χρυσάνθη Κορνηλίου και συνεχίζει: «Ναι, ήθελα το όνομα του Θεόφιλου Καΐρη να ακουστεί, μήπως και μετακινηθεί κάτι μέσα στις ψυχές των ανθρώπων που πρυτανεύει ο φόβος και τα στενά ατομικά συμφέροντα. Τέτοια παραδείγματα σπανίζουν, ενώ είναι τα μόνα που μπορούν να μας δείξουν έναν δρόμο που εγγυάται φως για το μέλλον της ανθρωπότητας».

● Γιατί επιλέξατε το έργο;

Ηταν πολλοί οι λόγοι για τους οποίους επέλεξα να παρουσιάσω τη ζωή του Θεόφιλου Καΐρη. Ο πρώτος λόγος είναι γιατί με ενέπνευσε η προσωπικότητα του ανθρώπου… Ο δεύτερος λόγος είναι το βάθος του στοχασμού του που αναπτύσσεται στα έργα που άφησε πίσω του, όπως είναι η «Γνωστική», τα «Στοιχεία φιλοσοφίας ή Καθολικόν αλληλέγγυον», η «Κοσμοσοφία» και άλλα κείμενα όπως το «Θεοσεβών Προσευχαί και Ιερά Ασματα» σε νεοελληνική απόδοση από το αρχαίο κείμενο του Δημήτρη Πολυχρόνη. Κάποια κείμενά του μάλιστα που είχαν απαγορευτεί και κατασχεθεί εκ μέρους του ελληνικού κράτους και της Εκκλησίας, όπως η «Επιτομή της Θεοσεβικής διδασκαλίας και Ηθικής», ανακαλύφθηκαν και εκδόθηκαν πρόσφατα από τις εκδόσεις iWrite. Ο τρίτος λόγος ήταν η δράση του. Δράση όχι μόνον ενός ένθερμου πατριώτη αλλά και ενός ανθρωπιστή με σημαντική φιλανθρωπική δραστηριότητα, όπως η ίδρυση ορφανοτροφείου στην Ανδρο. Τέταρτος λόγος για την επιλογή μου αυτή ήταν η διδασκαλία του και εν τέλει η αυτοθυσία του. Ο ίδιος δεν υπέκυψε σε εκβιασμούς για υπαγορευμένη ομολογία πίστεως, αλλά στάθηκε συνεπής στα πιστεύω του μέχρι την τελευταία στιγμή του τραγικού του θανάτου. Υπέμεινε ώς το τέλος τις συνέπειες της ελευθερίας της σκέψεώς του. Για τον λόγο αυτό αποτελεί ένα παράδειγμα της ελευθερίας του πνεύματος και της προσφοράς του στον άνθρωπο.

● Τι μαθαίνουμε στην παράσταση για τον Καΐρη;

Ο Θεόφιλος Καΐρης εξέφρασε αλήθειες σε μια πολύ δύσκολη εποχή. Σε μια εποχή που η θρησκεία ήταν σε αντιπαλότητα με την επιστήμη, με την ελευθεροφροσύνη του ευρωπαϊκού διαφωτισμού και σε μια εποχή που η έκφραση αυτών των ιδεών ήταν τέτοια που όρθωνε φράγματα μεταξύ δογμάτων και θρησκειών. Ο Καΐρης υπεράσπιζε την αντίληψή του για τη μοναδικότητα του Θεού, που αγκαλιάζει κάθε ανθρώπινο ον οποιασδήποτε θρησκείας ή δόγματος. Με τη διάδοση της «Θεοσέβειας» και των αντιλήψεων που διακηρύσσει, υπερασπίζεται την αγάπη μεταξύ όλων των ανθρωπίνων όντων και εκφεύγει των κινδύνων κάθε διαχωρισμού, φανατισμού και μισαλλοδοξίας. Εχει δηλαδή ένα όραμα που ευαγγελίζεται μια ανθρωπότητα χωρίς τη στενότητα πνεύματος και χωρίς την πολεμική των ιδεών διαφόρων αποχρώσεων που υπήρχε στην εποχή του. Να θυμίσουμε ότι και ο Απόστολος Παύλος, μιλώντας προς τους Αθηναίους, πήρε αφορμή από το αφιέρωμα στον άγνωστο Θεό να μιλήσει για τον ένα και μοναδικό δημιουργό που αφορά όλους τους ανθρώπους χωρίς οποιονδήποτε διαχωρισμό, χωρίς βέβαια να θεωρηθεί από μετέπειτα εκκλησιαστικούς ιεράρχες αιρετικός, επειδή δεν εισήγαγε το τρισυπόστατον.

Η καθαρότητα των προθέσεών του φαίνεται καθαρά όταν αρνήθηκε εύσημα και θέσεις, όπως για παράδειγμα τον σταυρό του Τάγματος του Σωτήρος από τον βασιλιά Οθωνα, ή τη θέση που του δόθηκε στο Κολλέγιο που ίδρυσε στην Αθήνα ο Αμερικανός χριστιανός Ιωνάς Κινγκ, με υψηλό μισθό, επιλέγοντας να ιδρύσει ορφανοτροφείο για τα παιδιά των πεσόντων αγωνιστών κατά την Επανάσταση, στη γενέτειρά του Ανδρο. Η δράση του αυτή μου έδειξε έναν άνθρωπο που δεν έζησε για χρήματα, για δόξα ή για κοινωνική καταξίωση, αλλά έζησε προσφέροντας τον εαυτό του και ό,τι δυνατότητες είχε, για να κλείσει τις πληγές των συνανθρώπων του και να τους οδηγήσει ένα βήμα παραπέρα στην πρόοδο και την εξέλιξη.

● Γιατί κατά τη γνώμη σας παραμένει αμνημόνευτος;

Γιατί η ιστορία γράφεται επιλεκτικά. Και κυρίως από τα διαφόρων ειδών εξουσιαστικά συστήματα. Εξάλλου είναι γνωστό ότι έχουν καταστραφεί πάρα πολλά ιστορικά δεδομένα, έχουν καεί βιβλιοθήκες ολόκληρες, έχουν καταστραφεί μνημεία και έγγραφα, έχουν περάσει στη λήθη εμπροθέτως πολλά ιστορικά γεγονότα, γιατί δεν βολεύουν συμφέροντα που εξυπηρετούν τους στόχους των εκάστοτε εξουσιών, είτε πολιτικών είτε θρησκευτικών είτε οικονομικών, με αποτέλεσμα να χάνεται η συλλογική μνήμη και η συλλογική εμπειρία που θα μπορούσε κανείς να αποκομίσει μέσα από αυτήν. Επιπροσθέτως ο Καΐρης υπερασπίστηκε την ελευθερία του πνεύματος και η ελευθερία του πνεύματος είναι ένας κίνδυνος για όποιο εξουσιαστικό σύστημα επιδιώκει τη χειραγώγηση του ανθρώπου στα δικά του συμφέροντα. Αυτό δείχνει η πορεία της ανθρωπότητας μέσα από όλους τους μάρτυρες της συνειδήσεως. Ο,τι γνωρίζουμε για τους περισσότερους «αιρετικούς», αντιφρονούντες και οραματιστές, έχει γραφτεί από τους εχθρούς των ιδεών τους, αφού πρωτίστως έχει καταστραφεί κάθε ντοκουμέντο που εκθέτει το «πιστεύω» τους και τη συλλογιστική των βασικών τους ιδεών, χωρίς οι ίδιοι να μπορούν να τις υπερασπιστούν μέσα από τον δικό τους λόγο.

♦ Πληροφορίες: Πολυχώρος Πολιτισμού «Διέλευσις» (Λέσβου 15 και Πόρου, Κυψέλη, τηλ. 2108613739 http://www.dieleusis.gr). «Θεόφιλος Καΐρης. Ζήτημα συνείδησης». Κείμενο: Γρηγόρης Χαλιακόπουλος. Σκηνοθεσία: Χρυσάνθη Κορνηλίου. Ερμηνεύουν οι Γιώργος Καπετανάκος, Ντίνα Βούρτση, Παναγιώτης Ξανθόπουλος. Κάθε Τρίτη και Κυριακή στις 8.30 μ.μ. Εισιτήρια 10-12 ευρώ. Προπώληση more.com.