Πλατόνωφ, ή το πρωτόλειο έργο του Τσέχωφ που όμως εμπεριέχει όλα τα άλλα. Πρόκειται για ένα κολοσσιαίο σε διάρκεια έργο, που αν παιχτεί ολόκληρο ξεπερνά τις 8 ώρες. Ο ίδιος ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας δεν το είδε στη σκηνή: γράφτηκε προεπαναστατικά, το 1878, αλλά ανέβηκε πρώτη φορά μετεπαναστατικά, 45 χρόνια αργότερα και 14 χρόνια αφότου είχε πεθάνει ο Τσέχωφ, το 1923. Ο ιδρυτής του θεάτρου «Τόπος Αλλού», ηθοποιός και σκηνοθέτης Νίκος Καμτσής ανέλαβε όχι μόνο να το διασκευάσει σε μια εκδοχή που δεν ξεπερνά τις δύο ώρες, με πρωταγωνιστή στον ομώνυμο ρόλο τον Μάξιμο Μουμούρη, αλλά και να μας ταξιδέψει σε αυτή την εξοχική κατοικία όπου, ύστερα από έναν βαρύ χειμώνα αναγκαστικού εγκλεισμού, ξυπνά ο πόθος για ζωή και την ευτυχία που, όμως, όλο και ξεγλιστρά από τους ανθρώπους βυθίζοντάς τους στην απελπισία και σε μια ανθρώπινη συνθήκη που μόνο το χιούμορ μπορεί να αντιμετωπίσει.
Το έργο κινείται ανάμεσα σε δύο εποχές, καθώς οι ήρωες αφήνοντας τη βαρυχειμωνιά προσδοκούν την άνοιξη και μια αλλαγή, και ανάμεσα σε δύο κόσμους, όπως βρισκόταν και η πατρίδα του συγγραφέα τότε που όλα έμοιαζαν πιθανά και κανείς δεν γνώριζε αν πρόκειται για μια αρχή ή ένα τέλος…
● Ο Πλατόνωφ θεωρείται το προοίμιο της δραματουργίας του Τσέχωφ. Με ποια έννοια;
Πράγματι, είναι ό,τι λέμε «πρωτόλειο». Θα τολμήσω να πω ότι αν ο Τσέχωφ δεν ήταν ο Τσέχωφ με τη διεισδυτική, ευαίσθητη μάτια πάνω στα πρόσωπα, στην ψυχολογία και στις σχέσεις που αναπτύσσονται πάνω στη σκηνή, τότε ο Πλατόνωφ θα βρισκόταν ακόμη στο ξεχασμένο συρτάρι του αδελφού του. Ο Τσέχωφ, συνηθισμένος να γράφει μικρά διηγήματα για τοπικές εφημερίδες, θέλησε να βγει δυναμικά προς τα έξω και να εκτεθεί από την προνομιούχα θέση της σκηνής του θεάτρου. Εγραψε λοιπόν τον Πλατόνωφ. Είχε όμως πολλά να πει και θέλησε να τα βάλει όλα στο πρώτο του έργο. Το αποτέλεσμα ήταν ένα κείμενο χαώδες. Ο αναγνώστης χάνεται μέσα στα θέματα που θίγονται, τα πρόσωπα και τις σχέσεις. Ο Τσέχωφ δεν απέφυγε τα λάθη όλων των πρωτοεμφανιζόμενων: να θέλει να τα χωρέσει όλα σε ένα κείμενο, τόσο ώστε να ξεχνάει πώς ξεκίνησε και να μην ξέρει πώς να τελειώσει. Το θέατρο Μάλι της Μόσχας απέρριψε το έργο με συνοπτικές διαδικασίες και του το επέστρεψε. Ο Τσέχωφ απογοητευμένος το έσκισε. Το έργο σώθηκε χάρη στον αδελφό του όμως, που έσωσε ένα αντίγραφο.
● Ποιες προκλήσεις συναντήσατε και ποιους κατοπινούς χαρακτήρες του Τσέχωφ;
Η αφετηρία μιας θεατρικής ιδιοφυΐας όπως ο Τσέχωφ και η πρώτη απόπειρά του είναι και αυτή ένα αριστούργημα υπό λανθάνουσα κατάσταση. Η πρόκληση είναι να «τιθασεύσεις» ένα τέτοιο υλικό και να πάρει στα χέρια σου μια τελική μορφή. Μια τελική μορφή όμως σύμφωνα με το δικό του βλέμμα. Αυτά τα ανολοκλήρωτα πρόσωπα είναι τα κατοπινά τέλεια έργα και πρόσωπα του Βάνια, της Μάσσα, της Ειρήνα, της Νίνα και του Τρέπλεβ. Η Αννα Πέτροβνα που στον κήπο της συγκεντρώνονται όλα τα πρόσωπα, εννέα στον αριθμό και σχηματίζουν μια μικροκοινωνία είναι η Λιούμπωβ Αντρέγιεβνα (Βυσσινόκηπος) αλλά και η Αρκάντινα (Γλάρος) και η Μάσσα (Τρεις αδελφές). Η Σάσα (σύζυγος του Πλατόνωφ) είναι η Νατάσσα (Τρεις αδελφές) και βέβαια ο γιατρός είναι όλοι οι γιατροί στα έργα του Τσέχωφ. Ο ιδιοφυής Τσέχωφ στο πρώτο του θεατρικό εγχείρημα δεν θέλει να κάνει καμία αφαίρεση. Ολα του φαίνονται σημαντικά και τα βάζει όλα στον Πλατόνωφ, πράγμα που δεν συμβαίνει στα ώριμα έργα του. Ομως έστω και έτσι δεν θέλει πολλή προσπάθεια για να διακρίνεις τον Τσέχωφ που σφράγισε το παγκόσμιο θέατρο για τους επόμενους αιώνες. Γιατί έστω και έτσι τα πρόσωπα και οι σχέσεις είναι πολύ γοητευτικά. Αυτό ήταν ένα από τα μεγάλα προβλήματα στη δική μου έρευνα. Ξεκίνησα να δουλεύω το κείμενο πέρσι τον Ιανουάριο. Και μέχρι τον Απρίλιο που τέλειωσε η πρώτη του μορφή πέρασα από τη φάση να μη θέλω να πετάξω τίποτα.
● Πώς το προσεγγίσατε;
Στάθηκα σ’ αυτό που ονομάζει ο Ρολάν Μπαρτ «υποσυνείδητο του κειμένου». Για μένα αυτό είναι η εναλλαγή των εποχών και οι συμπαντικές επιπτώσεις που έχει πάνω στη διάθεση και την ψυχολογία των προσώπων.
Φανταστείτε έναν ρωσικό χειμώνα. Οι άνθρωποι βρίσκονται εννιά μήνες κλεισμένοι μέσα στα σπίτια τους, με το χιόνι να σκεπάζει ακόμη και τις καμινάδες, χωρίς να μπορούν να μετακινηθούν ούτε γύρω γύρω. Και ξαφνικά άνοιξη, ο ήλιος, η φύση που ξυπνάει… Οι αισθήσεις βγαίνουν από τη χειμερία νάρκη τους. Ο έγκλειστος άνθρωπος μπορεί να σηκώσει τα μάτια να δει τον ήλιο, να μιλήσει, να επικοινωνήσει και να ερωτευτεί φυσικά. Αυτό συμβαίνει με όλους και κυρίως με τις γυναίκες που είναι όλες απροκάλυπτα ερωτευμένες με τον Πλατόνωφ. Ολα αυτά στην παράσταση παίρνουν ιλιγγιώδεις διαστάσεις. Οι άνθρωποι αλλάζουν και κάτι που δεν υποψιάζεται ο θεατής στην αρχή, το βλέπει μπροστά του στη συνέχεια. Το τέλος είναι αναπάντεχο.
● Τι αντιπροσωπεύει για εσάς ο Τσέχωφ;
Δεν είναι απλά ένας ιδιοφυής θεατρικός συγγραφέας. Θα έλεγα ότι είναι ένας από τους 4 ευαγγελιστές του σύγχρονου θεάτρου. Οι άλλοι είναι ο Ιψεν, ο Μπέκετ και ο Μπρεχτ στον αντίποδα της δραματουργίας. Είτε ανεβάσεις είτε όχι ένα έργο τους, αυτοί είναι εκεί και σε επηρεάζουν. Προσωπικά δεν έχω ξανακάνει Τσέχωφ. Τώρα ήρθε η στιγμή να περιηγηθώ στο σύμπαν του. Και μπορώ να πω ότι η απελπισία και η παρακμή που υπάρχει στο υπέδαφος των έργων του –ο Τσέχωφ έζησε σε μια παρακμιακή εποχή τσαρικού καθεστώτος που χαρακτηρίζεται από δύο ήττες, τον αποτυχημένο πόλεμο στην Κριμαία και την, επίσης αποτυχημένη, επανάσταση του 1905– υπάρχει και σήμερα και είναι αυτό που κάνει το γέλιο που υπάρχει στην παράσταση να παγώνει στα χείλη των θεατών.
ℹ️ Θέατρο «Τόπος Αλλού» (Κεφαλληνίας 17, Κυψέλη). «Πλατόνωφ» του Αντον Τσέχωφ Κείμενο-σκηνοθεσία-σκηνικό: Νίκος Καμτσής. Κοστούμια-σκηνικό: Μίκα Πανάγου. Μουσική: Κώστας Χαριτάτος. Χορογραφία-κίνηση: Κάλια Θεοδοσιάδη. Βοηθός σκηνοθέτη: Χρύσα Νταούλη. Βοηθός σκηνογράφου-ενδυματολόγου: Μαρία Παπαμελετίου. Ηθοποιοί: Μάξιμος Μουμούρης, Δημήτρης Φραγκιόγλου, Νίκος Καμτσής, Τζωρτζίνα Παλαιοθόδωρου, Λαμπρινή Θάνου, Γιάννης Ζέρβας, Θοδωρής Ελευθεριάδης, Ιωάννα Μυλωνά, Μαριάνθη Φωτάκη. Εισιτήρια 12-15€.
