Πρωτοβουλία σε διαλυμένο τοπίο

Στο μέσο του καυτού καλοκαιριού ο γενικός γραμματέας Αντόνιο Γκουτέρες θα επιχειρήσει το ακατόρθωτο: να βάλει ξανά το Κυπριακό στις διαπραγματευτικές ράγες και να σπρώξει για την επίλυσή του. Αυτός είναι ο στόχος της επίσκεψής του στην Κύπρο, όπου θα βρίσκεται το βράδυ της Δευτέρας (27/7) για συνομιλίες με τους δύο Κύπριους ηγέτες.

Τι από όσα συμβαίνουν συνηγορεί για σπάσιμο του πολύχρονου αδιεξόδου;

Κινητικότητα

Τις τελευταίες εβδομάδες παρατηρείται ασυνήθιστη διπλωματική κινητικότητα. Από μόνη της, η έλευση στο νησί ενός γενικού γραμματέα μαρτυρεί την ανάληψη πρωτοβουλίας. Ο Γκουτέρες φτάνει στο νησί, αλλά δεν φαίνεται να έχει μέχρι στιγμής κάτι χειροπιαστό και δεσμευτικό από τα ενδιαφερόμενα μέρη. Θα επιδιώξει να βγάλει ουσιαστικό αποτέλεσμα, αλλά δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα το πετύχει. Ομως, κατά τη γνωστή ρήση προκατόχου του, «τα Ηνωμένα Εθνη δεν δημιουργήθηκαν για να μας φέρουν στον παράδεισο, αλλά για να μας σώσουν από την κόλαση». Ετσι και για την Κύπρο, ο Γκουτέρες θέλει να δοκιμάσει να πείσει τους Κυπρίους να ξαναδούν το μέλλον τους διαφορετικά. Η διχοτόμηση βαθαίνει, η στασιμότητα δεν είναι εγγύηση σταθερότητας και ηρεμίας. Θα ζητήσει απαντήσεις από τους ηγέτες τους και θα απευθυνθεί προς τους πολίτες.

Διαβουλεύσεις

Από τον Ιούνιο, η προσωπική απεσταλμένη του Μαρία Ανχελα Ολγκίν ανέπτυξε επαφές ανάμεσα στα ενδιαφερόμενα μέρη (δύο ηγέτες, Εγγυήτριες Δυνάμεις). Αρχικά άφησε μια νότα αισιοδοξίας, χωρίς να επαληθεύεται στη συνέχεια. Την εβδομάδα που πέρασε πήγε ξανά στις Βρυξέλλες και την Αγκυρα. Οι επαφές αυτές είναι αξιοσημείωτες. Ομως, δεν συγκρίνονται με πρωτοβουλίες του ΟΗΕ στο παρελθόν, που στηρίχθηκαν σε μεθοδική προεργασία και εντατική διαβούλευση επί εγγράφων. Θα είναι έκπληξη να έχουν δημιουργηθεί ώριμες συνθήκες, ύστερα από τόση αδράνεια. Ο ΟΗΕ έχει την πρωτοκαθεδρία των κινήσεων και η Ε.Ε. υποστηρίζει τις προσπάθειές του. Αλλά η πρωτοβουλία Γκουτέρες δεν υποστηρίζεται από «βαριά» διπλωματία με την ανάμιξη των εξωτερικών παραγόντων.

Προ μερικών εβδομάδων δημοσιεύθηκαν πληροφορίες για ύπαρξη συνολικού σχεδίου επίλυσης στη βάση «χαλαρής» ομοσπονδίας ή «συνομοσπονδίας». Μόλις ανακοινώθηκε η έλευση στην Κύπρο του γενικού γραμματέα, οι πληροφορίες αυτές υποχώρησαν, αφήνοντας μια εντελώς θολή εικόνα πίσω τους. Προφανώς δεν μπορεί να ισχυρίζεται κανείς ότι υπάρχει έτοιμο σχέδιο, ενώ τα πάντα γύρω από τις διαπραγματεύσεις είναι διαλυμένα.

Για αρκετούς μήνες ο ΟΗΕ προσπαθεί να καταλάβει πού στέκει σήμερα ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης σε σχέση με τις συγκλίσεις για τον διαμοιρασμό εξουσίας (πολιτική ισότητα) για να τις συνταιριάξει με τον νέο Τουρκοκύπριο ηγέτη Τουφάν Ερχιουρμάν. Χωρίς εξέλιξη, η Τουρκία δεν ανοίγει τα χαρτιά της στα ζητήματα εγγυήσεων και στρατευμάτων. Δεν υπάρχει ένδειξη παραγωγικής συζήτησης ή προόδου στο παρασκήνιο. Χωρίς ουσιαστική σύγκλιση εντός Κύπρου, είναι απίθανο να ανατροφοδοτηθεί το Κυπριακό από παράλληλες συζητήσεις σε διασυνδεδεμένα θέματα, όπως είναι οι σχέσεις Τουρκίας-Ε.Ε. Ετσι, η επίσκεψη Γκουτέρες μοιάζει περισσότερο με απέλπιδα βουτιά στο κενό.

Το Κυπριακό θυμίζει σε πολλούς αντικειμενικούς κριτές τον μύθο του Σίσυφου. Πολλές κοπιώδεις προσπάθειες φτάνουν μέχρι την κορυφή του βουνού, αλλά ο μυθικός ήρωας αναγκάζεται να κουβαλά ξανά και ξανά το μαρτύριό του, επιστρέφοντας στην αρχή. Ετσι και οι δύο ηγέτες στην Κύπρο δηλώνουν μεν έτοιμοι να συνεχίσουν από εκεί που έμειναν (Κραν Μοντανά, 2017), αλλά εξακολουθούν να απέχουν πολύ από το να προσεγγίσουν τις προδιαγραφές για καταληκτικές διαπραγματεύσεις προσανατολισμένες στην επίλυση.

Κοινή γνώμη

Η επίσκεψη συνέπεσε με τις μαύρες επετείους της εισβολής του ‘74. Για τους Ελληνοκυπρίους, οι ημέρες μνήμης της τραγωδίας δημιουργούν μια πολύ βαριά ατμόσφαιρα που στρέφει την κοινωνία στο παρελθόν. Ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης επανέλαβε γνωστές «κόκκινες γραμμές» (εκδήλωση στο Προεδρικό Μέγαρο, 20/7): «Δεν συζητούμε διάλυση, κατάργηση, ακύρωση ή υπονόμευση του νόμιμου διεθνώς αναγνωρισμένου κράτους». Αφησε επίσης υπαινιγμούς για τον ΟΗΕ: «Δεν πρόκειται να συζητήσω οτιδήποτε που παραπέμπει σε λύση δύο κρατών ή/και συγκεκαλυμμένη συνομοσπονδία, ή εμπεριέχει τις όποιες εποικοδομητικές ασάφειες».

Πριν από εννέα χρόνια στο Κραν Μοντανά δεν υπήρχε δίλημμα διάλυσης του αναγνωρισμένου κράτους. Ολα όσα αφορούσαν την ομοσπονδιακή επανένωση ήταν συμφωνημένα. Τώρα η κυπριακή ηγεσία προειδοποιεί για διλήμματα. Καθώς ο χρόνος προχωρεί αδυσώπητος, οι Κύπριοι έμειναν εγκλωβισμένοι στο παρελθόν τους.

Η αδιαφορία της κοινής γνώμης γύρω από το Κυπριακό κυριαρχεί στο νησί. Μια πλειοψηφία Κυπρίων τηρεί αποστάσεις όχι μόνο από τις ειδήσεις, αλλά και από τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν την κυπριακή τραγωδία. Ιδίως οι νεότερες γενιές που μεγάλωσαν μετά το ‘74.

Εξαίρεση αποτελούν διάφορες μικρές ομάδες πολιτών που προετοιμάζονται να υποδεχθούν τον γενικό γραμματέα στο νησί, με υπομνήματα για την ανάγκη ομοσπονδιακής επανένωσης. Ξεχωρίζουν επίσης οι κινήσεις των Βαρωσιωτών. Αυτοί βίωσαν οκτώ φορές στο παρελθόν τη διάψευση των προσδοκιών τους να επιστρέψουν στη στοιχειωμένη πόλη της Αμμοχώστου.

Σήμερα η πόλη άνοιξε και έγινε ελκυστική μόνο για «μαύρο τουρισμό», περιήγηση μέσα στα εγκαταλειμμένα σπίτια δίπλα από τη χρυσή αμμουδιά.

Η πρότασή τους είναι να μετατραπεί η Αμμόχωστος σε ένα κοινό σχέδιο ανοικοδόμησης και συνεργασίας μεταξύ των δύο κοινοτήτων.

* Το άρθρο αναδημοσιεύεται στην εφημερίδα «Πολίτης» της Κύπρου