«Still Life». Μια έρημη σκηνή, ο άνθρωπος που σαν άλλος Σίσυφος ψάχνει διέξοδο και λύτρωση μέσα από τον μόχθο. Κι ένα τέλος παρηγορητικό, ανοιχτό στις απλές χαρές και την ανθρώπινη συνύπαρξη.
Δεκατρείς χιλιάδες θεατές είδαν το «Still Life» την άνοιξη του 2014 στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών. Γράφτηκαν διθυραμβικές κριτικές. Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου και πάλι κοντά μας συνέχιζε, μετά την επίσης εξαιρετική «Πρώτη Υλη» του 2012, μια νέα δημιουργική φάση. Πιο εσωτερικός, λιτός, συγκεντρωμένος.
Η παράσταση προσκλήθηκε το καλοκαίρι του 2014 από τον Ρόμπερτ Γουίλσον στο γκαλά του Watermill Center στη Νέα Υόρκη και τώρα, ένα χρόνο μετά, ξεκινά μια παγκόσμια περιοδεία. Πρώτα όμως θα δώσει δέκα παραστάσεις στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.
«Θέλω την ευχή των συμπολιτών μου σ’ αυτές τις παραστάσεις για το “καλό ταξίδι”», μας λέει ο Δημήτρης Παπαϊωάννου. Και είναι μεγάλο ταξίδι. Théâtre de la Ville στο Παρίσι. Και μετά Μπορντό, Στοκχόλμη, Σαντιάγκο, Σάο Πάολο, Αμβέρσα, Βελιγράδι, Μπράγκα. Η εκκίνηση, πάντως, της περιοδείας θα γίνει με μια σπέσιαλ παράσταση της «Πρώτης Υλης» στο ιστορικό Teatro Olimpico στη Βιτσέντσα, έργο του περίφημου αρχιτέκτονα της Αναγέννησης Παλλάδιο.
Ηταν ένα γεμάτο καλοκαίρι για τον Δημήτρη Παπαϊωάννου. Πρώτα η σκληρή δουλειά για τις εκθαμβωτικές Τελετές των 1ων Ευρωπαϊκών Αγώνων στο Μπακού του Αζερμπαϊτζάν, που έστησαν τον Ιούνιο τους Ελληνες στις τηλεοράσεις για να νιώσουν λίγο, όπως τότε, στους δικούς μας Ολυμπιακούς. Και μετά το ξανασκύψιμο πάνω στο απαιτητικό «Still Life». Την ίδια στιγμή η Ελλάδα ίδρωνε και ξεΐδρωνε μπροστά σε τηλεοράσεις και κατέβαινε σε πλατείες και κάλπες. Για την Ευρώπη και το μέλλον της.
• Πώς ήταν η μετάβαση από την εξωστρέφεια και το πανηγύρι του Μπακού στον σκοτεινό, βαρύ κόσμο του «Still Life»;
Καθόλου βαρύς. Αυτός είναι ο φυσικός μου κόσμος. Αυτό είναι που αγαπώ. Το βρίσκω πιο τρυφερό και πιο γενναιόδωρο από το εξωστρεφές των 1ων Ευρωπαϊκών Αγώνων, που έγιναν στο Μπακού. Δεν έβλεπα την ώρα και τη στιγμή να τελειώσει όλο αυτό και να επιστρέψω.
Μπορεί το αποτέλεσμα να είχε μια συγκινησιακή γενναιοδωρία, αλλά η διαδικασία ήταν αφόρητη, όπως πάντα σ’ αυτά τα τεράστια μεγέθη. Τα πράγματα είναι πολύ καθαρά για μένα. Υπάρχει η δουλειά μου, υπάρχει και η δουλειά που κάνω για τα προς το ζην, όλο και επιλεκτικότερα ευτυχώς. Μοιάζουν, αλλά είναι διαφορετικά πράγματα. «One for the studio, one for myself», λέει ο Κόπολα.
• Δεν υποβαθμίζετε έτσι τη δουλειά σας στο Μπακού;
Δεν την υποβαθμίζω, τη βάζω στη σωστή της θέση. Η δουλειά μου, όπως το «Still Life», είναι το πραγματικό μου σπίτι. Τα άλλα είναι σαν εφαρμογή και επαλήθευση των εργαλείων που αποκτώ από την καλλιτεχνική μου έρευνα. Στους Αγώνες χρησιμοποίησα την ικανότητα που έχω στο μεγάλο μέγεθος και στο λαϊκό θέαμα. Γιατί οι τελετές των ολυμπιακών διοργανώσεων ένα τεράστιο λαϊκό θέαμα είναι.
• Κι εσείς πού είστε μέσα σε όλα αυτά;
Στο κέντρο πάντα. Δείτε τα director’s cuts. Αυτά να προτείνετε και στους αναγνώστες σας, γιατί μόνο έτσι θα καταλάβουν τι πραγματικά κάναμε στο Μπακού. Μου είναι αδύνατον να δημιουργήσω, σε οποιαδήποτε συνθήκη, χωρίς να συνδεθώ προσωπικά μ’ αυτό που κάνω.
Αυτό οφείλεται στη φύση μου. Για να μπορέσω να κουβαλήσω όλο το βάρος και να δώσω τον καλύτερο εαυτό μου πρέπει οπωσδήποτε να συνδεθώ και με τους ανθρώπους και με τις ιδέες.
Και πρέπει να προσπαθήσω, είτε είναι μια τελετή Ολυμπιακών Αγώνων είτε μια συναυλία, που έκανα παλιότερα, να βρω ένα κέντρο για να κρατήσω την ανθρώπινη και την καλλιτεχνική μου αξιοπρέπεια.
Ενα κέντρο που να αξίζει τον κόπο να ειπωθεί. Να χρησιμοποιήσω την «πίστα», που μου δίνεται, σαν ευκαιρία για να πω κάτι από αυτά που η δική μας η γενιά θεωρεί ότι αξίζει τον κόπο να ειπωθούν. Εχουν να κάνουν με την αγάπη, με την αποδοχή, με τον έκθαμβο άνθρωπο για τη θέση του μέσα στο σύμπαν.
• Το «Still Life» ξαναδουλεύτηκε; Θα δούμε στο Δημοτικό Πειραιά κάτι διαφορετικό από τη Στέγη;
Είναι ξαναδουλεμένο, απλοποιημένο, όπως κάθε ξαναδουλεμένη εκδοχή και, φυσικά, ανανεωμένο. Νομίζω αποκτάει μιαν ελαφράδα, η οποία στην πρώτη παρουσίαση κρυβόταν.
• Γιατί αυτό;
Γιατί εγώ το έργο δεν το ξέρω καλά όταν το πρωτοπαρουσιάζω. Το βλέπω να δημιουργείται, το μυρίζομαι, προσπαθώ να το υποβοηθήσω να δημιουργηθεί, αλλά δεν γνωρίζω περί τίνος πρόκειται. Στις παραστάσεις το κατανοώ λίγο καλύτερα.
Οταν έχω την ευκαιρία, όπως και με την «Πρώτη Υλη» και με τη «Μήδεια» και με άλλα έργα, να το ξαναπαρουσιάσω, σε πολλά πράγματα είμαι λιγότερο ανασφαλής. Γιατί έχω επιβεβαιώσει ή μη επιβεβαιώσει ότι η δομή, το κέντρο του υπάρχει ή δεν υπάρχει. Στις περιπτώσεις που αισθάνομαι ότι το κέντρο υπάρχει, σημαίνει ότι μπορεί κανείς πραγματικά να το ελαφρύνει το πράγμα ή να παίξει μαζί του. Και τώρα αισθάνομαι ότι παίζω μαζί του.
Την πρωταγωνιστική θέση την έχει πάρει ο Προκόπης Αγαθοκλέους, που έχει μια βαθιά κωμική ρίζα. Με βοηθάει να ανεβάσω το «Still Life» σαν ένα παράλογο τσίρκο. Δηλαδή, ο κόσμος του Μαγκρίτ και του Μπέκετ. Σαν ένα παράλογο τσίρκο μοιάζει να είναι ο φυσικός κόσμος του έργου.
• Είχαν γραφτεί πολλά τότε για το «Still Life», αλλά εγώ είχα την αίσθηση ότι είναι το βαθιά πολιτικό έργο που περίμενα, που είχα ανάγκη, ειδικά αυτήν την εποχή. Για να νιώσω και να καταλάβω πού βρίσκομαι ως άνθρωπος, αλλά και ως χώρα.
Κάνω αρκετά previews σε ανθρώπους που σέβομαι, αγαπώ και εκτιμώ. Ακούω το μακρύ και το κοντό του καθενός. Είναι μια διαδικασία πολύτιμη για μένα και ιδιαίτερα γόνιμη. Με βοηθά να αποσαφηνίζω μέσα μου το τοπίο των εικόνων που έχω, ενστικτωδώς περισσότερο, κατασκευάσει.
Κι αυτό το θέμα ετέθη νωρίς, το πρωτοεπισήμανε η Ρούλα Πατεράκη ότι είναι ένα έργο πολιτικό, «μια ελεγεία για την εργατική τάξη», συγκεκριμένα είχε πει. Για τον πόλεμο και τα ερείπια του πολιτισμού. Διστάζω, όμως. Προσέρχομαι με ένα ταμπού στην ερώτησή σας, με το ίδιο που θα αντιμετώπιζα και την ερώτηση αν η «Πρώτη Υλη» έχει σχέση με την ανδρική ομοφυλοφιλία. Δεν μου αρέσει να πω ότι είναι πολιτικό έργο.
Αν πάντως έχει πολιτική διάσταση, εύχομαι να βγαίνει αγνά, μέσα από την υπαρξιακή μου αγωνία και από την προσπάθειά μου να επικοινωνήσω με την εποχή μου, με τον τόπο μου. Που σημαίνει να επικοινωνήσω πρωταρχικά με τον εαυτό μου. Οπότε, δέχομαι με καχυποψία και χαρά μια τέτοια ανάγνωση, με κολακεύει, αλλά ταυτόχρονα αδυνατώ να την επιβεβαιώσω και να κλειδώσω την ανάγνωση εκεί. Γιατί η χρησιμότητα της τέχνης δεν είναι ποτέ επικαιρική και στοχεύω σε ένα είδος θεάματος που είναι πολυπρισματικό. Προσωπικό και ερωτικό και πολιτικό ταυτόχρονα.
• Εγώ πάντως το είδα «πολιτικό», με την καλή έννοια.
Το καταλαβαίνω. Και έχει πλάκα που έτυχε στη ζωή μου αυτό το συγκεκριμένο έργο να ζητείται στο εξωτερικό, τώρα, σ’ αυτήν τη συγκυρία. Εχω χαρά που ως καλλιτέχνης Ελληνας θα παρουσιάσω σε πρωτεύουσες του κόσμου αυτήν τη σκέψη για την ανθρώπινη ύπαρξη σ’ αυτήν την ιστορική στιγμή.
• Μεγάλη περιοδεία. Πώς έγινε αυτή η ιστορία; Πρώτη φορά νομίζω με έργο σας.
Η περιοδεία, θα σας διορθώσω, δεν είναι μεγάλη, είναι μια βασική, καλή περιοδεία με κορυφή την εμφάνισή μας στο Théâtre de la Ville στο Παρίσι. Αλλά ελπίζω να γίνει μεγάλη, γιατί προστίθενται μέρα με τη μέρα κι άλλοι σταθμοί (το Κάλιαρι στη Σαρδηνία, η Πορτογαλία και η Σερβία).
Οι λόγοι για τους οποίους συνέβη, ενώ δεν συνέβαινε τόσα χρόνια, είναι πολλοί από όσο μπορώ να καταλάβω. Ο ένας αναμφισβήτητος παράγοντας είναι η ύπαρξη του Φεστιβάλ Αθηνών και της Στέγης. Και η ύπαρξη στη Στέγη της Κάτιας Αρφαρά και, φυσικά, του Γιώργου Λούκου στο Φεστιβάλ.
Αν προγραμματιστές σοβαρών φεστιβάλ ήρθαν και είδαν την «Πρώτη Υλη» στο Φεστιβάλ είναι επειδή το Φεστιβάλ είναι αυτό που είναι. Και το «Still Life» στη Στέγη, επειδή η Στέγη φρόντισε να τους καλέσει. Ο δεύτερος παράγοντας είναι ότι τα τελευταία τέσσερα χρόνια αποφάσισα μόνος μου να δημιουργήσω μια ιντερνετική περσόνα.
Εμαθα να μοντάρω, πήρα από το αρχείο μου υλικό και άρχισα να μοιράζω στο Διαδίκτυο μικρά δείγματα της δουλειάς μου, τα οποία δεν ήταν πια τρέιλερ. Και άλλαξε δραστικά το τοπίο. Συνάδελφοι, φιλότεχνοι και καλλιτεχνικοί διευθυντές από όλο τον κόσμο έρχονται σε επαφή μαζί μου. Τα views χιλιάδες. Οι εικόνες κυκλοφορούν. Το βίντεο από το «Πουθενά» του 2009 έγινε viral, έχει φτάσει 2.200.000 views.
• Νιώσατε κι εσείς ως δημιουργός τις επιπτώσεις της κρίσης;
Φυσικά. Κατ’ αρχήν αυτή η περιοδεία είναι οικονομική αυτοκτονία, αν θες να πληρώσεις αξιοπρεπώς τους συνεργάτες σου, να είσαι νόμιμος στις συναλλαγές σου και να μη μειώσεις τα στάνταρ της ποιότητας. Δεν μπορώ να κόψω φώτα, σκηνικά, να πάρω πέντε ανθρώπους και να φύγω. Ξεκίνησα από ζωγράφος, έχω μάθει να δουλεύω με συγκεκριμένο τρόπο. Δεν υπάρχει περίπτωση να θεωρήσω ότι είναι δουλειά μου ένα έργο, στο οποίο δεν έχω καταφέρει να δημιουργήσω την πραγματική εικόνα, όσο καταλαβαίνω. Δεν είναι ζήτημα ομορφιάς, είναι ζήτημα νοήματος.
• Μετά το «Still Life» τι; Εχετε μπει ήδη στο τριπ για το επόμενο έργο σας;
Στο Μπακού πρωτοσυνεργάστηκα με τον Θεόδωρο Κουρεντζή, ήταν ο μουσικός διευθυντής στην Τελετή. Τώρα συζητάμε κάτι για του χρόνου. Ενδεχομένως η νέα μου δουλειά να είναι αυτή η συνεργασία.
Τώρα, που μπαίνω στο μεγάλο ταξίδι της περιοδείας, που ελπίζω να είναι και ευχάριστο για όλους —γι’ αυτό το κάνουμε, άλλωστε, δεν έχουμε κάτι άλλο να κερδίσουμε— αναρωτιέμαι πότε θα ’ρθει η στιγμή που θα στρωθώ πάλι σε κάτι καινούργιο. Ηδη ένα χρόνο έχω να κάνω κάτι.
• Πολλοί ενοχλήθηκαν που πήγατε να δουλέψετε στο Αζερμπαϊτζάν, μια χώρα που δεν σέβεται τα δημοκρατικά και ανθρώπινα δικαιώματα.
Πήγα σε μια χώρα που κατηγορείται ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι υπό δοκιμασία. Δεν συνεργάστηκα με αγγέλους. Η συνεργασία μου, όμως, ήταν άψογη. Και με τους «καταπιεστικούς» άρχοντες και με τον «καταπιεσμένο» λαό. Τα τέρατα που συνάντησα δεν ήταν εκεί. Ηταν τα ίδια που είχα συναντήσει και στους Ολυμπιακούς της Αθήνας. Οι πολυεθνικές εταιρείες παραγωγής, που έρχονται για να πραγματοποιήσουν τις τελετές, με στόχο το κέρδος και την επιβίωσή τους με οποιοδήποτε κόστος για τον πολιτισμό που τους φιλοξενεί.
Μια ζούγκλα με επικίνδυνα ζώα, μέσα στην οποία πρέπει να ζήσεις. Δεν το ένιωσα απλώς, ενάντια σ’ αυτό πολέμησα, όπως το πολεμούσα κι εδώ τρία χρόνια στην προετοιμασία των Αγώνων. Κατά τα άλλα, φυσικά το Αζερμπαϊτζάν χρειάζεται και είναι στον δρόμο μιας εκδημοκράτισης. Είναι νέο στην ανεξαρτησία του κράτος. Πολλοί νέοι ασφυκτιούν.
Υπάρχει στον κόσμο εκεί η συναίσθηση ότι ακολουθείται μεν μια εξωτερική πολιτική χρήσιμη για την ενδυνάμωση της χώρας, αλλά η εσωτερική δικαιοσύνη και η πάταξη της διαφθοράς έχει ακόμα πολύ δρόμο μπροστά της. Θέλουν, όπως όλοι, ολόκληρη την ελευθερία τους μέσα στη χώρα τους.
Φοβόμουν ότι θα διαλυόμασταν αν βγαίναμε από Ευρώπη
• Φοβηθήκατε κι εσείς μήπως γίνει καμιά ρήξη και βρεθούμε εκτός Ευρώπης;
Ναι, την είχα πυρετωδώς αυτήν την αγωνία όσο έλειπα. Δεν ήθελα να βρεθούμε έξω από την Ευρώπη. Οχι γιατί εξ ορισμού δεν θα ’πρεπε, αλλά γιατί δεν ένιωθα ότι θα τα καταφέρναμε να μη διαλυθούμε. Εχω πολύ μεγάλο φόβο για την ποιότητα, τη χειραφέτηση και τη συνοχή του κοινωνικού μας ιστού. Δεν έχω καθόλου θετικούς μύθους για όλα αυτά.
• Αρα, δεν είναι και ταμπού για σας η Ευρώπη.
Εννοούμε Ευρωπαϊκή Ενωση. Ναι, νομίζω ότι εκεί πρέπει να είμαστε, είναι μάλλον καλύτερα. Ωραίο θα ήταν να ήμαστε μάγκες και να έχουμε τα αρχίδια για να πάρουμε τους δικούς μας όρους. Αλλά μοιάζει να μην έχουμε την εσωτερική συγκρότηση. Αυτά σκεφτόμουνα όλο αυτόν τον καιρό, ήμουνα ανάμεσα στον θυμό για την απροκάλυπτη επιβολή ενός παραλογισμού με οικονομικούς όρους και στη συναίσθηση ότι προτιμώ την ασφαλιστική δικλίδα μερικών βασικών δικαιωμάτων, που εξασφαλίζει νομικά η συμμετοχή μας στην Ευρώπη, από το χάος που καταλαβαίνω ότι είναι ικανός ο σύγχρονος ελληνικός κόσμος να φέρει.
NOWHERE (2009) / central scene / for Pina from Dimitris Papaioannou on Vimeo.
«Still Life», Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. 16-19 και 23-27 Σεπτεμβρίου. Ωρα έναρξης 9 μ.μ. Εισιτήρια: 20 ευρώ. Μειωμένο, φοιτητικό και άνω των 65: 15 ευρώ. ΑμεΑ, άνεργοι: 10 ευρώ. Πώληση: στα ταμεία του Δημοτικού, στην Ticket Services (Πανεπιστημίου 39), online στο www.ticketsevices.gr και τηλεφωνικά στο 210-7234567
-320x213.png)
