«Ηρωισμός είναι να αναγνωρίζεις την ανθρώπινη υπόσταση του άλλου»

Μία μεταιχμιακή ακροβασία στο δύσβατο τοπίο των προσωπικών όσο και των εξουσιαστικών σχέσεων, εν μέρη αυτοβιογραφική είναι αυτή που παραδίδει στο έργο του «Μετά την πρόβα» ο κορυφαίος όσο και αμφίσημος σκηνοθέτης Ινγκμαρ Μπέργκμαν.

Έχοντας «θητεύσει» στο σκοτεινό σκανδιναβικό δραματουργικό σύμπαν, καθώς πριν από δέκα χρόνια είχε βραβευτεί με το Διεθνές Βραβείο και την υποτροφία Ibsen από το Ίδρυμα Ibsen στη Νορβηγία, για την δουλειά της πάνω στον Peer Gynt του H. Ibsen, η ομάδα «The 3rd person theater group» υπογράφει τη μεταφορά, του θεατρικού αυτή τη φορά έργου, του μεγάλου Σουηδού δημιουργού στο θέατρο Θησείο. Τα δύο μέλη της ομάδας, που ανήκουν και στο δυναμικό της εφηβικής σκηνής του Εθνικού Θεάτρου, τον σκηνοθέτη Βαλάντη Φράγκο και την ηθοποιό Ελένη Ζαραφίδου στον απαιτητικό ρόλο της κόρης και μητέρας, συμπληρώνει ο Ιερώνυμος Καλετσάνος στον ρόλο του Βόγκλερ, του σκηνοθέτη.

Το έργο τοποθετείται χρονικά ανάμεσα σε μια πρόβα που έχει τελειώσει και σε μια πρεμιέρα παράστασης, που δεν έχει ακόμη γίνει. Η Άννα, πρωταγωνίστρια στο Ονειρόδραμα του Στρίντμπεργκ επιστρέφει μετά την πρόβα στο θέατρο, ψάχνοντας το βραχιόλι της. Εκεί έχει παραμείνει ο απαιτητικός σκηνοθέτης, Χένρικ Βόγκλερ. Από τη συζήτησή τους, το μίσος της κόρης για τη μητέρα της, που ήταν πρωταγωνίστρια και ερωμένη του, ο Βόγκλερ θυμάται περιστατικά με τη Ράκελ, τη μητέρα της Άννας που τόσο του την θυμίζει…

Οι ήρωες κινούνται ανάμεσα στο παρελθόν που τους ενώνει και τους βαραίνει και το άδηλο μέλλον, επιχειρώντας στο παρόν να απαγκιστρωθούν από αυτά που τους έχουν καθορίσει: έτσι όπως η κληρονομικότητα είναι το δράμα που στοιχειώνει την επόμενη γενιά σύμφωνα με την παράδοση των Ίψεν και Στρίντμπεργκ. Εδώ ο Μπέργκμαν, μέσα από τους ήρωές του, προσπαθεί να σπάσει τον καθρέπτη των αντικατοπτρισμών, να τους κάνει να αλλάξουν ρόλους μήπως και ελευθερωθούν.

Η κουβέντα μας με τον Βαλάντη Φράγκο αποκαλύπτει το βάρος των τραυμάτων που κουβαλούν.

• Τι σας παρακίνησε να ασχοληθείτε με τον συγκλονιστικό όσο και αμφίσημο Μπέργκμαν;

Με ενδιαφέρει ο κόσμος του επειδή ασχολείται με τις ανθρώπινες σχέσεις κι εγώ δουλεύω πολύ με τις ανθρώπινες σχέσεις: το πως δομούνται οι διαδρομές των ανθρώπων σε μια παράσταση, να βλέπω όχι αποκλειστικά αυτό που λέγεται αλλά και το πως συμπεριφέρεται ένα σώμα όταν λέει αυτά τα λόγια. Μου αρέσει αυτού του είδους η δραματουργία. Αγάπησα τον Μπέργκμαν για πολλούς λόγους, όχι μόνο εικαστικά ή επειδή κάνει πολλές τεχνικές και σκηνοθετικές υπερβάσεις αλλά επειδή μιλάει με ένα βάθος για τον άνθρωπο που σε αφήνει πάρα πολλές φορές να επεξεργάζεσαι για πάρα πολύ καιρό αυτό που έχεις δει, ακούσει και δεχτεί.

• Το έργο έχει και αυτοβιογραφικά στοιχεία, στις σχέσεις σκηνοθέτη-ηθοποιού;

Εχει βέβαια και το ρόλο του συγγραφέα στο συγκεκριμένο. Είναι αρκετά αυτοαναφορικό καθώς γράφει για τη σχέση του ηθοποιού με το σκηνοθέτη αλλά και το κομμάτι της εξουσίας, των δυναμικών που αναπτύσσονται σε μια σχέση.

Βλέπουμε τις επιρροές που έχει από τον Στρινμπεργκ και από τον Ίψεν, είναι σα συνεχιστής αυτής της παράδοσης, καθώς δημιουργεί ένα πολύ ενδιαφέρον τρίγωνο: βάζει έναν σκηνοθέτη, μια μεγάλη ηθοποιό που είναι νεκρή, την οποία επαναφέρει ως φλας μπακ από το παρελθόν, με την οποία είχαν μια σχέση και την κόρη της ηθοποιού που κάνει τα πρώτα της βήματα στο θέατρο και συναντά πάλι τον μεγάλο σκηνοθέτη με τον οποίο έχει μια περίπλοκη σχέση: φίλος του πατέρα της, πρώην εραστής της μητέρας της, τον γνωρίζει από μικρή. Δημιουργεί αυτόν το στενό κλοιό στον οποίο οι σχέσεις είναι οικογενειακές, σχεδόν αιμομικτικές.

Όλα αυτά τα τοποθετεί πάνω σε μια θεατρική σκηνή ακριβώς λίγο πριν ανέβει μια παράσταση. Και σε όλες αυτές τις σχέσεις αναδεικνύονται οι αιχμές, οι ρωγμές, τα δύσκολα συναισθήματα που έχει ό ένας για τον άλλο αλλά και οι αντικατοπτρισμοί τους: δηλαδή το πώς ο σκηνοθέτης βλέπει στη μικρή κόρη τη μητέρα της και πως η κόρη προσπαθεί, μέσω του στενού τους δεσμού, να ξεπεράσει τη μητέρα κερδίζοντας όσα περισσότερα μπορεί. Την εύνοια του σκηνοθέτη αλλά και να γλιτώσει από την καταστροφή που αυτές οι δύσκολες και περίπλοκες σχέσεις οδήγησαν τη μητέρα της, ώστε να μπορέσει να σπάσει την αλυσίδα και να βγει προς το φως.

• Θίγεται και το κομμάτι της κληρονομικότητας σε αυτές τις σχέσεις δεν είναι έτσι;

Βασίζεται πάρα πολύ όπως και μεγάλο κομμάτι της σκανδιναβικής δραματουργίας. Βλέπουμε ότι είναι σαν η μάνα να έχει κληροδοτήσει στην κόρη μια συμπεριφορά σχεδόν αταβιστική, ενώ είναι κάτι τόσο επίκτητο απλά το μιμείσαι. Και έχει φοβερό ενδιαφέρον ο τρόπος που η κόρη προσπαθεί να απελευθερωθεί από το δεσμό που επιχειρεί να επιβάλει με την εξουσία του ο σκηνοθέτης, αναδεικνύοντας με έναν τρόπο την προτεσταντική ηθική καθώς πέρα από το τι συμβαίνει στην προσωπική ζωή, ο σκηνοθέτης ορίζει τι επιτρέπεται και τι όχι στο θέατρο, με την Άννα να προσπαθεί να αποδεσμευτεί από αυτήν, ψάχνοντας να βρει την ελευθερία της από τις σχέσεις που την δεσμεύουν.

• Είναι στην πραγματικότητα πολλές οι ανατροπές που επιχειρεί η Άννα καθώς παρακολουθούμε τις μεταμορφώσεις της, κατά τη διάρκεια της παράστασης, στη μητέρα της, φανερώνοντας το είδος της σχέσης της με το σκηνοθέτη.

Η Άννα μεταμορφώνεται και στη Ρακέλ, παίζει και τη μητέρα. Επέλεξα να κάνω μια δραματουργική διασκευή επιλέγοντας δύο ηθοποιούς και όχι τρεις. Θεωρώ ότι μιλάμε για δύο πρόσωπα που είναι ένα πρόσωπο, μάνα και κόρη, καθώς συνδέονται με τον ίδιο άνθρωπο. Και εντείνει τη μεταιχμιακή συνθήκη του έργου που εξελίσσεται μετά την πρόβα και πριν την παράσταση, ανάμεσα σε κάτι που πάει να ξεκινήσει και να εξελιχθεί αλλά δεν έχει πραγματοποιηθεί ακόμη, ανάμεσα σε αυτό που έχει συμβεί και αυτό που πάει να συμβεί… Υπάρχει μια ρευστότητα στους ρόλους όπως και στις σχέσεις μεταξύ τους.

• Τις πολύ τραυματικές σχέσεις όπως και τις σχέσεις εξουσίας που δεν αφήνουν την πληγή να κλείσει.

Οι ήρωες δεν είναι άγνωστοι μεταξύ τους, φέρουν στη σκηνή ένα τραύμα που τους δένει κι εκεί διαπραγματεύονται πως θα μπορέσουν να ξεφύγουν από αυτό. Αυτό το τραύμα είναι μεγάλη υπόθεση, κάθε ηθοποιός φέρνει ένα προσωπικό τραύμα πάνω στη σκηνή και προσπαθεί να το διαχειριστεί την ανοιχτή πληγή, να ττην κάνει χρήσιμο για το ρόλο, με μια διαμεσολάβηση μέσω του θεάτρου… Της λέει κάποια στιγμή ο σκηνοθέτης «μην παίζεις στην προσωπική σου ζωή, σου αφαιρεί δύναμη από τη ζωή σου στη σκηνή».

Ο ίδιος ο Μπέργκμαν διατηρεί το ρόλο του σκηνοθέτη πατριάρχη που ορίζει και την προσωπική ζωή των ηθοποιών του και στην πραγματική του ζωή διατηρούσε πολλές τέτοιες σχέσεις… Μην ξεχνάμε ότι μεγάλωσε σε ένα βαθιά συντηρητικό περιβάλλον, με μπαμπά πάστορα, θρησκεία, προσευχή και τιμωρία- να σε κλείνουν σε μια ντουλάπα. Όλα αυτά έχουν έχουν εγγραφεί μέσα του κι αυτός τα εκμεταλλεύεται σκηνοθετικά, δείχνει από που πηγάζουν αυτές οι σχέσεις.

• Πώς το εντάσσετε στη σημερινή συγκυρία;

Θεωρώ ότι είναι φοβερά επίκαιρο. Επειδή είναι αυτοαναφορικό, αναφέρεται τόσο στο θέατρο και ειδικά το κίνημα του #metoo. Δείχνει πως η εξουσία του σκηνοθέτη και συγκεκριμένα του άντρα σκηνοθέτη έχει οδηγήσει σε μια κατάσταση πάρα πολύ επώδυνη για τις γυναίκες. Και βλέπουμε την προσπάθεια αυτό να επικοινωνηθεί, να σπάσει το σχήμα θα υπομείνω τα πάντα, θα μου λέει τι να κάνω στην προσωπική μου ζωή, να μην κάνεις παιδιά… Άλλωστε ένα έργο για τις σχέσεις είναι πάντα επίκαιρο για το πως λειτουργούν και δεσμεύονται οι άνθρωποι σε μια σχέση και το πως απελευθερώνονται, τα συμπλέγματα είναι ίδια σε όλους τους εργασιακούς χώρους και μπορείς να βρεις την αντιστοιχία παντού.

• Δεν έχετε ως ομάδα ασχοληθεί μόνο με τη σκανδιναβική δραματουργία;

Όχι βέβαια, πέρσι για παράδειγμα είχαμε ανεβάσει τις Ωδές του Κάλβου, δουλεύοντας το τι σημαίνει ηρωϊκή πράξη.

• Τι συνιστά για εσάς η ηρωική πράξη σήμερα;

Να αναγνωρίζεις την ύπαρξη του άλλου, να δίνεις το χρόνο να τον ακούσεις γιατί μόνο έτσι υπάρχει, αν δε σε ακούει κανείς είσαι αφανής. Η πιο συγκινητική και η μεγαλύτερη ηρωϊκή και βαθιά πολιτική πράξη σήμερα είναι να αναγνωρίζεις την ανθρώπινη αξία και υπόσταση των άλλων ανθρώπων. Αυτό προσπαθούμε να κάνουμε μέσα από το θέατρο, να καθρεφτίσουμε το σύμπαν των ανθρώπων, να μιλήσουμε για τα θέματα που δεν έχει μπορέσει να μιλήσει. Να πούμε ακούω, βλέπω, εμπλέκομαι σε αυτό που συμβαίνει, κι εγώ το αισθάνομαι, δε συμβαίνει μόνο σε σένα…».

Info

«Μετά την πρόβα» του Ινγκμαρ Μπέργκμαν. 

• Μετάφραση: Χαράλαμπος Μαγουλάς. 
• Σκηνοθεσία/Δραματουργική επεξεργασία: Βαλάντης Φράγκος. 
• Ηθοποιοί: Ιερώνυμος Καλετσάνος, Ελένη Ζαραφίδου. 
• Σκηνικό: Ζωή Μολυβδά Φαμέλη. 
• Φωτισμοί: Ναυσικά Χριστοδουλάκου. 
• Κοστούμια: the 3rd person theater group.

Θέατρο Θησείον, ένα θέατρο για τις τέχνες (Τουρναβίτου 7). Κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21:00 μέχρι 11 Απριλίου. Διάρκεια παράστασης 70′. 

• Εισιτήρια 10-13€. Επικοινωνία: 6977135669. Προπώληση: viva.gr