Ορίζοντας την αρχιτεκτονική στον Μπέκετ

Πρέπει να συνεχίσεις. Δεν μπορώ να συνεχίσω. Θα συνεχίσω

Ενας περφόρμερ, αποχωρισμένος από τον κόσμο, απομονωμένος στη μοναξιά του εργαστηρίου του, χρησιμοποιεί το σώμα του ως υλικό και πεδίο για πείραμα, μέχρι ο Εαυτός να διαλυθεί, μέχρι οι λέξεις να εξαντληθούν, σ’ έναν χώρο στον οποίο προσπαθεί, διαρκώς και μάταια, να κατοικήσει.

Μέσα στο εκμαγείο του εσωτερικού ενός διώροφου κτίσματος με διαφορετικά επίπεδα, λαγούμια, κενά, λαβυρίνθους, κατώφλια, σκάλες, ο περφόρμερ Αρης Σερβετάλης κινηματογραφεί τον εαυτό του και τον χώρο, ενώ συγχρόνως ένας κάμεραμαν τον παρακολουθεί μέσα στο κτίσμα.

Εξι κάμερες καταγράφουν τις μεταβολές του Εαυτού, αφουγκράζονται την ησυχία, τον ασύνειδο λόγο, τις αισθήσεις, τις σκέψεις, το παρόν του, φωτίζουν όσο πλησιέστερα γίνεται μια εσωτερική διεργασία σε εξέλιξη, τη χρονική στιγμή που τα όρια είναι ρευστά, ο Εαυτός διασπάται και αναδύονται ποικίλες και αντιφατικές εκφάνσεις του.

Οι προβολές πάνω στις επιφάνειες του κτίσματος δημιουργούν φασματικούς χώρους. Οι θεατές, καθισμένοι εκατέρωθεν, έγκλειστοι κι αυτοί στο δικό τους «κτίσμα», αυτό που εμπεριέχει το κτίσμα και τον ερμηνευτή, μοιράζονται τη συνθήκη της ίδιας μάταιης αναμονής. Κοιτάζουν κάποιον που κοιτάζει κάποιον άλλον, τον Εαυτό του, τον Εαυτό τους…

Ο Δημήτρης Κουρτάκης δεν αγωνιά να παραδώσει μια παράσταση στο κοινό, να κάνει μια παραγωγή κάθε ένα ή δύο χρόνια. Δεν τον κυνηγάει ο χρόνος, αλλά η ανάγκη της σιγουριάς για το θέμα, τη σκέψη, την αντοχή του γεγονότος μέσα στον χρόνο. Τον απασχολεί κυρίως η κατάθεση μιας ισχυρής πρότασης, όχι μιας ακόμη πρότασης, έστω κι αν αποτύχει…

Ηθελημένα παιδεύεται, βάζει ψηλά τον πήχη φέρνοντας τον κίνδυνο της αποτυχίας πλησιέστερα. Αυτό άλλωστε μαρτυρά και ο τίτλος της παράστασης: «Αποτυχημένες απόπειρες αιώρησης στο εργαστήριό μου». Κι αυτό το ρίσκο, ο τρόπος που κυκλώνει τη δική του προσωπική και καλλιτεχνική αγωνία, έρχεται κατευθείαν από τον ίδιο τον Μπέκετ, από το στοίχημα του να προσπαθείς ξανά και ξανά, να αποτυγχάνεις κάθε φορά καλύτερα.

Ο χώρος, η αναζήτηση της αρχιτεκτονικής, δομικά και νοηματικά, αποτελεί κομβικό στοιχείο της δουλειάς του Δ. Κουρτάκη, σημείο εκκίνησης προς τον πυρήνα του θέματος. Στην «Αραβική νύχτα» ο χώρος οριζόταν από μια πλατφόρμα με τους χαρακτήρες σε ανισορροπία, έτοιμους πάντα να φύγουν εκτός.

Στον παγωμένο, ακίνητο χρόνο του «Καφενείου» ήταν ορατό το βαθύ νοηματικό παρελθόν του χώρου. Κι αυτή η νέα, σύνθετη παράσταση, ένα αρχιτεκτονικό παλίμψηστο, όσο κι αν καθοδηγείται από τον χώρο, δεν γίνεται στο όνομα της φόρμας, αντίθετα, συνομιλεί με την ουσία του μπεκετικού σύμπαντος: την αγωνία του να μην μπορείς να ορίσεις τον Εαυτό ούτε ένα χώρο γι’ αυτόν.

Επί δύο χρόνια ο σκηνοθέτης μελετούσε εντατικά την ιδέα με καθημερινή, συστηματική εργασία, σχεδιάζοντας μακέτες, επικοινωνώντας με τους συνεργάτες του πάνω στον χώρο: προθάλαμοι, αίθουσες αναμονής, χώροι ανάμεσα σε άλλους, ρευστοί, παλλόμενοι, με όρια ασταθή, διαφεύγοντες, χώροι που υπόκεινται σε δυνάμεις που ο χαρακτήρας αδυνατεί να ελέγξει.

• Αναθέσατε αυτή την εργασία στον ιδανικό περφόρμερ.

Ο Αρης Σερβετάλης, άριστος γνώστης του συγγραφέα, φέρει την μπεκετική ανθρωπογεωγραφία. Ηταν η ευτυχέστερη συνάντηση που είχα ώς τώρα. Αν δεν ήταν αυτός δεν θα ήταν αυτή η παράσταση. Ο λόγος, η υποκριτική του προσέγγιση είναι το ίδιο ισχυρή με τη γνωστή ευχέρειά του στην κίνηση.

Δεν μπορώ να φανταστώ κανέναν άλλο, ούτε στην Ελλάδα ούτε στο εξωτερικό, ικανό να πλάσει τέτοιο υλικό, να εισχωρήσει τόσο βαθιά και εγκάρσια στη συνθήκη. Ο χρόνος των προβών ήταν λίγος, επτά εβδομάδες, όλοι έχουν υπερβεί τον εαυτό τους, κυρίως ο Αρης.

• Η ιστορία του βλέμματος μέσα από τη χρήση της κάμερας. Μια διπλή σκηνοθεσία, μέσα στο κτίσμα κι έξω από αυτό.

Ο λόγος είναι ένα μετακείμενο πάνω στη συνθήκη, σε ό,τι βιώνει ο ηθοποιός στον χώρο, εμπνευσμένος από το πεζογραφικό έργο του Μπέκετ. Τα κείμενα ελάχιστα, κυριαρχεί η περφορματίβ. Το φως και ο ήχος συγκροτούνται όπως και στην πεζογραφία του Μπέκετ. Προθάλαμοι που το φως μεταποιεί σε γκρίζους, χώροι άμορφοι, ανοργανικοί, χωρίς ιδιότητες, αενάως μετατοπισμένοι. Φώτα που τσιτσιρίζουν, αναβοσβήνουν, σκοτάδι, εκτυφλωτικό φως.

Ο δραματουργικός άξονας αφορά στο πώς ο χαρακτήρας θα φτάσει στο κενό, θα πετύχει την σιωπή. Στην επικράτεια του Eγώ ο μπεκετικός χαρακτήρας αδυνατεί να ορίσει έναν σταθερό εαυτό, όπως στον «Ακατονόμαστο», το απόγειο αυτής της ερευνητικής διαδικασίας. Αν μπορούσε να συγκροτήσει τα όρια ενός χώρου θα μπορούσε να βάλει μέσα κι έναν εαυτό.

Οι λέξεις δεν αρκούν, δεν φτάνουν να καταγράψουν μια πραγματικότητα γιατί αυτή είναι πολύ πιο σύνθετη από τις λέξεις. Ο χαρακτήρας προσπαθεί να αποβάλει τον «μπουχό» από τις λέξεις, να βρεθεί στο κενό, στην πρώτη σιωπή, εκεί που θα προσπαθήσει να ορίσει έναν εαυτό, για να αποτύχει και να προσπαθήσει ξανά αποτυγχάνοντας. Το περίφημο μπεκετικό κουράγιο…

• Προσπάθεια που μας είναι οικεία, απτή, όσο κι αν ο εντοπισμός της διαφεύγει μέσα στην πολυπλοκότητα του εαυτού. Ενας εσωτερικός μονόλογος σχεδόν θεολογικής διάστασης.

Ακριβώς. Μου θυμίζει τα τεράστια τα γλυπτά στη Notre-Dame λες και προορίζονται για να τα βλέπει ένα μάτι από πάνω: ο άνθρωπος μέσα στη σιωπή της σκέψης. Δεν ψάχνω μια φόρμα για να ντύσω κάτι, δεν σκηνογραφώ ένα κείμενο. Κινούμαι κάπως αντίστροφα.

Πιστεύω ότι η παράσταση είναι εκεί κι εγώ ως αρχαιολόγος μ’ ένα μικρό σκουπάκι προσπαθώ να την αποκαλύψω, και ίσως το πετύχω σ’ ένα ποσοστό 30% ή 40%. Να βρω ένα κατώφλι, έναν τοίχο. Ξέρω ότι τα επόμενα τρία χρόνια οι απόπειρες θα συνεχιστούν επανασχεδιάζοντας διαφορετικές γραφές της παράστασης.

• Με τρόπο μπεκετικό…

Στην πορεία του έργου του Μπέκετ παρατηρείς την τάση της αφαίρεσης. Από το πρώτο πρόσωπο περνάει στο τρίτο, μετά γίνεται στατικός, κάποιος άλλος μιλάει για τα πρόσωπα. Τα έργα γίνονται μικρά, καταλήγουν να γίνουν τηλεοπτικά, ο ίδιος είχε δώσει άδεια για παρουσίασή τους και σε γκαλερί. Σκέφτεται κανείς ότι προς το τέλος θα έκανε εγκαταστάσεις…

INFO: Φεστιβάλ Αθηνών/ Πειραιώς 260, Δ. «Αποτυχημένες απόπειρες αιώρησης στο εργαστήριό μου». Σκηνοθεσία – Σκηνικά: Δημήτρης Κουρτάκης. Δραματουργική επεξεργασία: Δημήτρης Κουρτάκης, Ελένη Παπάζογλου, Αναστασία Τζέλλου. Βίντεο: Jérémie Bernaert. Μουσική: Δημήτρης Καμαρωτός. Καλλιτεχνική συνεργασία: Εφη Μπίρμπα. Ερμηνεία: Αρης Σερβετάλης. 18-20 Ιουλίου 21.00