«Ο Ομηρος μας έμαθε πώς να ζούμε»

Σ’ ένα αρχαίο θέατρο δίπλα στη θάλασσα, η ιστορία του πιο θαλασσοδαρμένου ήρωα, του πολύτροπου Οδυσσέα, ξεδιπλώνεται από τη στιγμή που πατά το χώμα της πατρίδας του, της Ιθάκης.

Η ομάδα Πυρ παρουσιάζει σήμερα και αύριο στην Επίδαυρο την παράσταση «Αφιξις/Με αφετηρία τη Μνηστηροφονία από την Οδύσσεια» σε μετάφραση Δημήτρη Μαρωνίτη και σκηνοθεσία Ιώς Βουλγαράκη. 

Η παράσταση επικεντρώνεται στις Ραψωδίες Φ και Χ και μιλάει για το ανέφικτο της επιστροφής. 

«Δεν τις ξέρουμε αυτές τις ραψωδίες», λέει ο Αργύρης Ξάφης, «τις έχουμε διδαχτεί επιφανειακά, δικαίως στη μνήμη μας έμεινε το σκυλί του Οδυσσέα που πέθανε μόλις τον αναγνώρισε. Βασικό θέμα της παράστασης είναι το ανέφικτο της επιστροφής. Ο Οδυσσέας θέλει να ξαναβρεί την Ιθάκη, όπως την είχε στο μυαλό του πριν φύγει. Μα ούτε η Ιθάκη είναι ίδια ούτε εκείνος. Είναι συγκινητικό που δεν αναγνωρίζει τίποτα. Ξυπνάει στο έδαφος, όπου τον έχουν ακουμπήσει οι Φαίακες κοιμισμένο με τα δώρα του, κι αναρωτιέται: “Πού με πέταξε πάλι η μοίρα;“. Είναι ξένος στην πατρίδα του. Και η θεά Αθηνά συνεχώς τον πειράζει, οι πρώτες σκηνές είναι τόσο ευφρόσυνες». 

Τον Οδυσσέα αναγνωρίζει η γερόντισσα Ευρύκλεια, η τροφός του, αλλά εκείνος της ζητά να μην προδώσει την ταυτότητά του. 

«Αυτή η σκηνή είναι αριστουργηματική. Τον υποδέχονται, τον πλένουν, του προσφέρουν φαγητό και νερό, τον βάζουν να κοιμηθεί, να ξεκουραστεί επί μέρες. Δεν ρωτούν τίποτα τον ξένο, ποιος είναι, πώς βρέθηκε εκεί. Κι όταν η παραμάνα τον πλένει, τον αναγνωρίζει από το σημάδι που είχε από μικρός. Ο Ομηρος αφηγείται το έργο, σχεδόν κινηματογραφικά. Περιγράφει όχι απλώς τις σκηνές, αλλά όλες τις στιγμές του θανάτου των μνηστήρων μ’ ένα, θαρρείς, “zoom in” και “slow motion”… Την τροχιά της σαΐτας, πώς φτάνει στο στήθος του μνηστήρα, το ποτήρι που αναπηδάει στα χέρια κάποιου άλλου όταν χτυπιέται». 

Ο Οδυσσέας θα σκοτώσει 108 άξιους άντρες που διεκδικούν τη γυναίκα και τον θρόνο του.

Ενα μακελειό μέσα στο σπίτι του, που έχει σχεδιάσει και εκτελεί με ψυχρότητα. Μετά θα εξαγνίσει με φωτιά και θειάφι το παλάτι, ώστε να μη μείνει τίποτα που να μαρτυρά ότι εκείνος έλειψε 20 χρόνια από τη χώρα του. 

«Αν το καλοσκεφτείς δεν μοιάζει και τόσο δίκαιο αυτό που κάνει, δεν έχει δικαίωμα σ’ αυτούς τους σκοτωμούς. Κανονικά, έπειτα από αυτό, ξεκινάει εμφύλιος. Οι μνηστήρες πράγματι τρώνε, πίνουν, διεκδικούν το παλάτι κι αυτό είναι νόμιμο. Δεν έχει συμβεί τίποτα περισσότερο ή ακραίο, παρ’ όλο που υπάρχει κενό εξουσίας εικοσαετίας. Βλέπουμε για πρώτη φορά γυναίκα να διοικεί. Η Πηνελόπη, σύζυγος αντάξια του άντρα της, κρατάει τη χώρα, ξεγελάει με κόλπα τους μνηστήρες, διατηρεί αναλλοίωτη τη μνήμη του Οδυσσέα και περιμένει να επιστρέψει, στάση που δεν φαίνεται κανονική. Λίγο πριν από την άφιξη του Οδυσσέα, εκείνη που μέχρι τότε ήλεγχε την κατάσταση δεν μπορεί πια να διαχειριστεί την ευαίσθητη ισορροπία. Πρέπει να αποφασίσει».

Η παράσταση δομείται σε δύο μέρη. Το πρώτο ξεκινάει με περίπατο από το λιμάνι όπου ηθοποιοί και θεατές φτάνουν μέσα από το μονοπάτι στο θέατρο.

Στη διαδρομή θα αφηγηθούν την άφιξη του Οδυσσέα, την αναγνώριση κι όταν φτάσουν στο θέατρο, στο παλάτι, θα ξεκινήσει το δεύτερο μέρος με τα αγωνίσματα και τη Μνηστηροφονία. 

«Ο Ομηρος δεν είναι πολύ υποκειμενικός με τα φονικά. Ολους, καλούς ή κακούς, τους βλέπει με αγάπη μπροστά στο φριχτό τέλος τους. Κανένας θάνατος δεν είναι λιγότερο ασήμαντος από κάποιον άλλον. Αφιερώνει μια στιγμή αφήγησης, σχεδόν τιμητική, για τον κάθε θάνατο. Ο Ομηρος έθεσε τη βάση της αφήγησης σ’ όλο τον κόσμο. Μας δίδαξε πώς να λέμε ιστορίες, τον τρόπο να ονειρευόμαστε πώς να ζήσουμε τη ζωή μας. Αυτό που δεν κατάφεραν να του κλέψουν είναι τη μοναδική αίσθηση χιούμορ. Ο ποιητής δεν είναι σοβαροφανής, αλλά βαθύς, παιχνιδιάρης, τολμά να διηγηθεί κάτι χιουμοριστικό ακόμα και στην πιο δραματική στιγμή». 

● Πρώτη φορά στη Μικρή Επίδαυρο και τον χειμώνα για δεύτερη φορά, μετά τη «Λαμπεντούζα», στο Θέατρο του Νέου Κόσμου. 

Μου φαίνεται σωστή η σύνδεση του Μικρού Θεάτρου με το αρχαίο δράμα και με τη λειτουργία του Λυκείου. Δεν ξέρω πώς θα εξελιχτεί, αλλά ο χώρος αποκτά πια χαρακτήρα, φυσιογνωμία. Ενιωσα το Θέατρο του Νέου Κόσμου σαν σπίτι μου. Επικοινωνία, ανθρωπιά, βοήθεια… Κι αυτό δεν το θεωρώ αυτονόητο, καθώς έχω συνεργαστεί και με άλλους χώρους που, δυστυχώς, μάλλον προσπαθούν να σε δυσκολέψουν, να σε πείσουν ότι η δουλειά σου δεν μπορεί να γίνει… 

● Πόσο δύσκολη είναι για την ομάδα σας η δημιουργία μιας παράστασης; 

Μελετάμε, σχεδιάζουμε, ψάχνουμε κάτι μικρό όπως το «Μόλι Σουίνι» του Μπρ. Φρίελ που θα ανεβάσουμε τον χειμώνα στο Δώμα του Ν. Κόσμου. Θα ήθελα τα πράγματα να οργανωθούν πιο «γερμανικά» στη χώρα, αλλά το βλέπω δύσκολο. Η κατάσταση δυσκολεύει πια από την άλλη μεριά. Το Φεστιβάλ ζητάει μέχρι και ποινικό μητρώο από όσους συμμετέχουν. Δεν γκρινιάζω, θα τα καταφέρουμε. Εχω μάθει σε πιο δύσκολα. Προσπαθώ να είμαι καθαρός, να μιλάω ανοιχτά, αποφεύγω κάθε εμπλοκή με μικροεξουσίες τύπου μέλος Δ.Σ. ή οτιδήποτε άλλο. 

Γίνονται μερικές βελτιώσεις στην κοινωνία, όμως άλλα που θα μπορούσαν να δρομολογηθούν, αφήνονται στην τύχη. Χαίρομαι που ο Τσίπρας χαιρετίζει την έναρξη του Ραμαζανιού, αλλά συγχρόνως περιμένω να ελαττώνονται οι άνθρωποι που δεν έχουν ιθαγένεια ενώ τη δικαιούνται. Μια κατάσταση γκάζι-φρένο διαρκώς. Οταν όμως χαλαρώνω, σκέφτομαι ότι παρ’ όλα αυτά, όσο κι αν παραπλανηθήκαμε ως λαός, ό,τι κι αν έγινε, τουλάχιστον, δεν είμαστε μια χώρα που κινήθηκε προς την άκρα Δεξιά – λιγότερο κακό από το να νομίζουμε ότι κινηθήκαμε αριστερά… Μια σκέψη με αρκετό «zoom out» αφήνει πολλά απέξω. Oμως θεωρώ ότι κάτι είναι κι αυτό, βλέπουμε σε άλλες χώρες πόσο συνειδητά βαδίζουν προς τα άκρα δεξιά. 

● Ο πιο ωραίος στίχος από τις Ραψωδίες; 

Η Αθηνά λέει στον Οδυσσέα: «Είσαι στ’ αλήθεια φοβερός, ακόμα κι εδώ στα πατρικά εδάφη δεν λες να σταματήσεις να φτιάχνεις ιστορίες απατηλές και να εξαπατάς τον κόσμο – είναι το ριζικό σου». Μια φράση που μας καλύπτει όλους σήμερα. Βλέποντας έναν κύριο να περπατάει, ξέρω πως είναι πιθανό να σκαρφίζεται τρόπους για ν’ αποκτήσει άδεια μικροπωλητή ή τη σύνταξή του. Αναγκάζεται να καταφύγει σε ίντριγκα, μηχανορραφία για κάτι αυτονόητο, που σε άλλη χώρα κάθε τέτοια κινητοποίηση θα ήταν περιττή. Η φράση «αυτό είναι το ριζικό σου» μοιάζει σαν να μου λέει «αποδέξου την πραγματικότητα», αλλά συγχρόνως σαν να με βάζει να σκεφτώ: «Δεν μπορεί, δεν είναι κατάρα γραμμένη στον ουρανό ή στη γη». Μπορούμε να το αλλάξουμε; 

 Info:

Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου. Μετάφραση: Δ.Ν. Μαρωνίτης. Σκηνοθεσία-Δραματουργική επεξεργασία: Ιώ Βουλγαράκη.

Σκηνικά: Αννα Φιοντόροβα. Κοστούμια: Μαγδαληνή Αυγερινού. Μουσική: Σαβίνα Γιαννάτου. Κίνηση: Σοφία Πάσου. Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου. Σχεδιασμός προβολών: Μάριος Γαμπιεράκης, Χρυσούλα Κοροβέση.

Παίζουν: Γιώργος Δικαίος, Δέσποινα Κούρτη, Αλέξανδρος Λογοθέτης, Μαίρη Μηνά, Γιώργος Μπινιάρης, Αργύρης Ξάφης. 7-8 Ιουλίου, 21.30.