Αντίο στον μεγάλο δάσκαλο του ντοκιμαντέρ

Λένε πως επιλέγουμε πότε θα πεθάνουμε. Δεν ξέρω αν ισχύει, πάντως ο Λάκης Παπαστάθης «έφυγε» από τη ζωή, χθες τα ξημερώματα, μετά από γενναία μάχη με τον καρκίνο, ενώ την ίδια στιγμή πραγματοποιείται το 25ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης – τραγική σύμπτωση; Ο άνθρωπος που δίδαξε το ντοκιμαντέρ στην Ελλάδα «έφυγε» εν μέσω, χρονικά, του αντίστοιχου Φεστιβάλ, που ξεκίνησε πριν από 25 χρόνια, ενώ ήδη ο ίδιος μαζί με άλλους σπουδαίους κινηματογραφιστές είχε δημιουργήσει μοναδικές ταινίες του είδους: η πρώτη του, μικρού μήκους, «Γράμματα από την Αμερική» (1972) βραβεύεται στο τότε Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Συνεχίζει στην «Ευδοκία» μαζί με τον Αλέξη Δαμιανό, ως βοηθός του. Οι μεγάλου μήκους ταινίες του ήταν μία και μία: «Τον καιρό των Ελλήνων» (1981), «Θεόφιλος» (1987), «Το μόνον της ζωής του ταξείδιον» (2001), «Ταξίδι στη Μυτιλήνη» (2010). Νωρίτερα, ήδη από το 1975, μαζί με τον Τάκη Χατζόπουλο δημιούργησαν τις σειρές «Παρασκήνιο» και «Ιστορικό Αρχείο». Ειδικά το «Παρασκήνιο» θεωρείται από τις σημαντικότερες τηλεοπτικές παραγωγές στην Ελλάδα, η οποία κάλυψε τα σημαντικότερα πρόσωπα και γεγονότα των Τεχνών και των Γραμμάτων στην Ελλάδα των τελευταίων 100 χρόνων, ενώ έδωσε την ευκαιρία σε γενιές νέων κινηματογραφιστών να έχουν ένα σημαντικό βήμα στην οπτικοακουστική δημιουργία.

«Ηταν ο “πατέρας” όλων μας. Ολων όσοι νέα παιδιά τότε μάθαμε κοντά του τι σημαίνει ντοκιμαντέρ», μας λέει η Εύα Στεφανή, κινηματογραφίστρια, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Τέλη της δεκαετίας του ’90, μόλις είχα γυρίσει από τις σπουδές στο εξωτερικό και ο Λάκης μάς πήρε όλους τότε στο “Παρασκήνιο”, δίχως εξαιρέσεις και προϋποθέσεις. Γιαννακάκης, Σκεύας, Τσάπα, εγώ και πόσα ακόμα νέα παιδιά δουλέψαμε μαζί του. Εδινε βήμα στους νέους. Ηταν αδιανόητο το πόσο σέβονταν την αξιοπρέπεια του σκηνοθέτη τότε. Δεν σε ρωτούσε τι θα κάνεις· έκανες. Μετά μπορεί να κατέβαζε “καντήλια” αν δεν του άρεσε κάτι, αλλά σε άφηνε να κάνεις τη δουλειά σου, κάτι που δεν συμβαίνει σήμερα πουθενά! Μαζί με τον Ροβήρο Μανθούλη και τον Φώτο Λαμπρινό, ο Παπαστάθης ήταν το ντοκιμαντέρ στην Ελλάδα. Ηταν ένας εκρηκτικός άνθρωπος, γεμάτος πάθος, γενναιόδωρος, πληθωρικός. Αν κάτι μάθαμε πολύ καλά όλοι όσοι συνεργαστήκαμε μαζί του είναι τούτο: Το ντοκιμαντέρ πρέπει να φέρει προσωπικό ρίσκο! Δεν άντεχε το αντίθετο ο Λάκης. Δεν είναι πληροφορία το ντοκιμαντέρ· είναι αυτό που απομένει από την πληροφορία. Είναι Τέχνη. Αυτά μας έλεγε ξανά και ξανά. Ο Λάκης ήταν απίστευτα δοτικός, σκληρός στην κριτική, αλλά σου άφηνε ελευθερία. Μοναδικός ήταν…».

Τα ίδια λόγια έγραψαν για τον Λάκη Παπαστάθη και άλλοι σπουδαίοι δημιουργοί: «Συνεργαστήκαμε για πρώτη φορά το 1984, ήμουν 22 χρόνων και με αντιμετώπισες ισότιμα και συναδελφικά.

»Ησουν μια πολύτιμη πηγή γνώσης, χωρίς ποτέ να γίνεις διδακτικός. Θα σου είμαι για πάντα ευγνώμων», έγραψε ο σκηνοθέτης Κυριάκος Αγγελάκος. «Λάκη, μας λείπεις ήδη. Μας λείπει η βαθιά σου γνώση, η πνευματική σου συγκρότηση, η ιδιαίτερη κινηματογραφική ματιά σου, η αγάπη σου για το ντοκιμαντέρ και η πρωτοποριακή προσέγγιση της τηλεόρασης μέσα από το αξέχαστο “Παρασκήνιο”, που αποτέλεσε φυτώριο γενεών σκηνοθετών και ντοκιμαντεριστών», ήταν τα λόγια της ΕΕΝ (Ελληνική Ενωση Ντοκιμαντέρ). «Το Φεστιβάλ αποχαιρετά τον σκηνοθέτη Λάκη Παπαστάθη, τον θεμελιωτή του πολιτιστικού ντοκιμαντέρ στην τηλεόραση μέσα από την αξέχαστη εκπομπή ‘‘Παρασκήνιο’’ της ΕΡΤ που δημιούργησε μαζί με τον Τάκη Χατζόπουλο, η οποία φιλοξένησε περισσότερα από 900 θέματα πολιτιστικού ενδιαφέροντος για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες», ήταν η ανακοίνωση του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Το Κέντρο Κινηματογράφου (ΕΚΚ) έκανε λόγο για έναν «ευαίσθητο διανοούμενο, βαθιά καλλιεργημένο και με ανήσυχο πνεύμα» άνθρωπο, που «ανήκει στη γενιά των σκηνοθετών που έθεσαν με ένταση το αίτημα της γραφής και της ανανέωσης του ελληνικού κινηματογράφου, διαγράφοντας τη δική τους προσωπική τροχιά προς νέους ορίζοντες, με ρίσκο, τόλμη και μεγάλο πείσμα», όπως πολύ σωστά επισημαίνουν.

Συλλυπητήρια μηνύματα έστειλε και η ηγεσία του ΥΠΠΟΑ (ο κ. Γιατρομανωλάκης μάλιστα είπε πως «έβγαλε από την αφάνεια το πολιτιστικό ντοκιμαντέρ», γεγονός που κάπως μας μπέρδεψε καθώς ο ίδιος ο Λάκης Παπαστάθης το θεμελίωσε και μάλιστα από πολύ νωρίς), με την κ. Μενδώνη να κάνει λόγο για «έναν σπουδαίο δημιουργό, έναν πνευματικό άνθρωπο, που με τη σύνθετη σκέψη και το πολύπλευρο έργο του ως σκηνοθέτης και συγγραφέας μάς αφήνει ένα σημαντικό αποτύπωμα στον σύγχρονο ελληνικό Πολιτισμό». Η τομεάρχης Πολιτισμού ΣΥΡΙΖΑ, Σία Αναγνωστοπούλου, μίλησε πιο προσωπικά, λέγοντας μεταξύ άλλων πως «ο Λάκης Παπαστάθης βαθιά μέσα στην τέχνη της αφηγηματικής εικόνας, οδοιπόρος μιας άλλης εποχής που σήμερα έκλεισε την κάμερα “στο μόνον της ζωής του ταξείδιον”. Ζωντανή μνήμη για όλους μας και τεράστια απώλεια για την Υβόννη Μαλτέζου, τον γιο του και για όλους αυτούς που τον αγάπησαν και συνεργάστηκαν μαζί του. Αντίο Λάκη Παπαστάθη».

Αποχαιρετιστήριο μήνυμα έστειλε και ο ΣΥΡΙΖΑ, το ΚΚΕ και η Ταινιοθήκη της Ελλάδος, με την οποία ο ίδιος είχε ιδιαίτερη σχέση (ήταν μαθητής της ιδρύτριάς της, Αγλαΐας Μητροπούλου, και μετέπειτα μέλος της Γ.Σ. της Ταινιοθήκης). Η κηδεία του θα γίνει την αύριο Παρασκευή στις 11.30 στο κοιμητήριο Βύρωνα.