Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ηθική των μηχανών και το πνεύμα της κατσαρίδας
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ηθική των μηχανών και το πνεύμα της κατσαρίδας

  • A-
  • A+

Λονδίνο, έτος 1982. Η Μάργκαρετ Θάτσερ μετράει απώλειες σε ανθρώπινες ζωές μετά τον πόλεμο στα νησιά Φόκλαντ και ήδη η αντιπολίτευση διά του Τόνι Μπεν, μετέπειτα πρωθυπουργού, ζητά την έξοδο της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Ο σπουδαίος μαθηματικός Αλαν Τιούρινγκ, πατέρας της επιστήμης των υπολογιστών, συζητά με τον Τσάρλι, τον ήρωα και αφηγητή του μυθιστορήματος, για το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης. Αφορμή είναι η αγορά από τον τελευταίο ενός εξελιγμένου για την εποχή του ανθρωποειδούς, από τα είκοσι πέντε που κυκλοφόρησαν παγκοσμίως, που έφεραν τα ονόματα των πρωτόπλαστων· Αδάμ τα αρσενικού τύπου και Εύα τα θηλυκού τύπου.

Ιαν Μακ Γιούαν. «Η κατσαρίδα». Νουβέλα. Μετάφραση: Κατερίνα Σχινά. Πατάκης, 2019. Σελ. 140

Ο Ιαν Μακ Γιούαν έγραψε το μυθιστόρημα «Μηχανές σαν κι εμένα» (Εκδόσεις Πατάκη), έχοντας σαν βασικές αναφορές αφενός την εκκεντρική και ιδιοφυή προσωπικότητα του Αλαν Τιούρινγκ, αφετέρου το λογοτεχνικό αντίστοιχο της Μαίρης Σέλεϊ, τον «Φρανκενστάιν». Ο «Αδάμ» του Μακ Γιούαν δεν είναι ένα τέρας που ωθείται στις δολοφονίες, ούτε μια απλή μηχανή που διεκπεραιώνει οικιακές εργασίες. Στον λογοτεχνικό χρόνο του έτους 1982, ο Αδάμ είναι η αποκάλυψη όχι μόνο της σκεπτόμενης μηχανής αλλά και της αυτοσυνειδησίας της.

Ερωτεύεται, συνθέτει χαϊκού, ντύνεται με γούστο, εκφράζει πολιτικές και κοινωνικές απόψεις. Ο Τσάρλι, μαζί με τη γυναίκα που αγαπά, τη Μιράντα, εισέρχονται στον κόσμο της τεχνητής νοημοσύνης και προσπαθούν να καταλάβουν, μέσα από τη δική τους συνείδηση, τη συνείδηση της «μηχανής». Πληροφορούνται ότι κάποια από τα υπόλοιπα ανθρωποειδή που κυκλοφόρησαν έθεσαν σύντομα τον εαυτό τους εκτός λειτουργίας, πιθανώς από απόγνωση. Ενα είδος μηχανικής αυτοκτονίας.

Ο Αδάμ έχει πρόσβαση σε εκατοντάδες χιλιάδες αρχεία. Κάνει απίστευτους υπολογισμούς σε κλάσματα δευτερολέπτου, κερδίζοντας χρήματα στα παγκόσμια χρηματιστήρια για λογαριασμό του Τσάρλι. Γνωρίζει το παρελθόν των ανθρώπων, τα μυστικά τους και τις αδυναμίες τους. Αποκαλύπτει τις ανοιχτές υποθέσεις της Μιράντα με τη Δικαιοσύνη και παίρνει πρωτοβουλίες προτάσσοντας τη δική του λογική ακολουθία.

Ο Τσάρλι προβληματίζεται με την «ανθρωπινότητα» του Αδάμ. Η ηθική υπόσταση των ανθρώπινων πράξεων αναμετράται με τη συμμετρική ιδέα ενός μηχανικού νου για τη Δικαιοσύνη. Σύμφωνα με τον Τιούρινγκ, αυτές οι μηχανές δεν είχαν εφοδιαστεί με την κατάλληλη υποδομή που θα τους επέτρεπε να κατανοούν τον τρόπο με τον οποίο παίρνουμε εμείς οι άνθρωποι τις αποφάσεις μας, δεν αντιλαμβάνονταν τις προκαταλήψεις και τις αυταπάτες μας. «Δεν μπορούσαν να μας καταλάβουν, επειδή και εμείς δεν μπορούμε να καταλάβουμε τους εαυτούς μας».

Με φόντο το πολιτικό θέμα του Brexit στο Λονδίνο στις αρχές της δεκαετίας του ’80, ο Μακ Γιούαν θέτει το ζήτημα της ανθρώπινης αντιληπτικότητας. Και σαν τον Βάκωνα που έγραφε ήδη από το 1620 στο Novum Organum ότι η ανθρώπινη αντίληψη δεν είναι καθαρό φως και ότι αυτό που θα ήθελε ο άνθρωπος να ισχύει το πιστεύει πιο εύκολα, αναρωτιέται αν αυτή η άθρησκη πίστη, η δομημένη σ’ ένα κατά συνθήκη ψεύδος, σημείο της ατέλειας της ανθρώπινης συνείδησης, μπορεί να αποτελέσει έναν αλγόριθμο για μια ηθική των μηχανών που θα μοιάζει με τη δική μας.

Και αν το Brexit ήταν το πλαίσιο στις «Μηχανές», στην «Κατσαρίδα», που κυκλοφόρησε ομοίως από τις εκδόσεις Πατάκη, ο Ιαν Μακ Γιούαν το πραγματεύεται με τον δικό του αιχμηρό τρόπο. Σημείο αναφοράς είναι πλέον η θρυλική «Μεταμόρφωση» του Κάφκα, αλλά από την αντίστροφη, καθώς ο ήρωας δεν είναι ένας άνθρωπος που ξύπνησε γιγάντιο σκαθάρι, αλλά μια κατσαρίδα που ξυπνά άνθρωπος και μάλιστα με την ιδιότητα του Βρετανού πρωθυπουργού Τζιμ Σαμς.

Ιαν Μακ Γιούαν. «Μηχανές σαν κι εμένα». Μυθιστόρημα. Μετάφραση: Κατερίνα Σχινά. Πατάκης, 2019. Σελ. 416

Ο Μακ Γιούαν δεν αντιστρέφει μόνο το λογοτεχνικό μοτίβο της καφκικής «Μεταμόρφωσης», αλλά χρησιμοποιεί τον «Αντιστροφισμό» ως τη σατιρική εκδοχή του Brexit. Είναι η πολιτική θεωρία κατά την οποία αντιστρέφεται η ροή των χρημάτων, δηλαδή οι εργαζόμενοι θα πληρώνουν για την εργασία τους, οι ιδιοκτήτες θα πληρώνουν για τους ενοικιαστές τους και οι πωλητές θα πληρώνουν τα προϊόντα που επιλέγουν οι καταναλωτές.

Αυτό το «πείραμα σκέψης», το «παιχνίδι για μετά το δείπνο», η κατσαρίδα που μεταμορφώθηκε στον Βρετανό πρωθυπουργό, θεωρεί ως ύψιστο πολιτικό καθήκον να το επιβάλει ως μια πολιτική δι-εξόδου. Το εύρημα του «Αντιστροφισμού» είναι διανθισμένο με όλες εκείνες τις δοκιμασμένες και διαχρονικές συνιστώσες που ταιριάζουν στις λαϊκίστικες εκδοχές μιας συντηρητικής κατά τ’ άλλα θεώρησης, όπως η αγνόηση των κοινοβουλευτικών διαδικασιών, η κατασκευή γεγονότων για αποπροσανατολισμό, η εξόντωση πολιτικών στελεχών με ψεύτικες καταγγελίες, η διαπλοκή με τα μέσα ενημέρωσης και τα υποχθόνια σχέδια για εκτύπωση χρημάτων.

Ο Μακ Γιούαν θεωρεί το πολιτικό σχεδίασμα του Brexit παράλογο και ακατανόητο. Στηλιτεύει τον φτηνό εθνικισμό που διαβρώνει τις πολιτικές παρατάξεις και παρασύρει τις μάζες. Η κατσαρίδα, «η πιο απεχθής μορφή ζωής», όπως γράφει στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης, είναι το προικισμένο σύμβολο του σύγχρονου λαϊκισμού, που αντιλαμβάνεται την πολιτική ως μια φερομονική δραστηριότητα, μια ενστικτώδη μορφή ατομικής επιβίωσης και ευημερίας, ένα απλώς θεληματικό «επειδή έτσι...».

Οπως και στις «Μηχανές», έτσι και στην «Κατσαρίδα», η ανθρώπινη νοημοσύνη δοκιμάζεται από τις επιθυμίες που την αντιστρατεύονται. Τα οριακά σημεία αυτής της δοκιμασίας αναδεικνύονται από τη μεστή αφήγηση του Μακ Γιούαν, η οποία μεταφέρεται με απόλυτη δεξιότητα στην ελληνική γλώσσα από την Κατερίνα Σχινά.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διανοητικά ξέφωτα
Ο Γιώργος Βέλτσος (Αθήνα, 1944) με σπουδές νομικής στη Θεσσαλονίκη, διδάκτορας του Paris VIII, και ομότιμος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, συνεχίζει τη «Λευκή Ελλάδα» (Περισπωμένη, 2018) και τον «Κύκλο...
Διανοητικά ξέφωτα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στον δρόμο ψυχή
Μετά τη Μαρία Παπαγιάννη, την Ελένη Σβορώνου, τον Γιώργο Παναγιωτάκη, την Αγγελική Δαρλάση και τον Φίλιππο Μανδηλαρά, το αφηγηματικό νήμα πιάνει η Ελένη Κατσαμά.
Στον δρόμο ψυχή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παραλία με τα λάφυρα
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.».
Η παραλία με τα λάφυρα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
O Λουί Αλτουσέρ φαίνεται ότι έκανε κάτι διαφορετικό από το να εκπληρώσει ένα μέρος της συχνά ομολογημένης φιλοδοξίας του, να γράφει εγχειρίδια κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης των εργατικών μαζών και, ακόμα...
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας