Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
  • Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    8°C 5.6°C / 10.0°C
    2 BF
    49%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.0°C / 8.9°C
    2 BF
    65%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    5°C 1.1°C / 8.0°C
    2 BF
    81%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    0°C 0.0°C / 0.0°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    4°C 4.4°C / 4.4°C
    2 BF
    83%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    7°C 6.7°C / 7.8°C
    1 BF
    51%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    1°C 1.0°C / 1.0°C
    2 BF
    55%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.0°C / 8.0°C
    2 BF
    81%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    12°C 11.1°C / 13.0°C
    4 BF
    67%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    8°C 7.8°C / 7.8°C
    0 BF
    42%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    13°C 13.0°C / 13.3°C
    5 BF
    54%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    6°C 6.1°C / 6.1°C
    1 BF
    59%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    12°C 12.0°C / 12.0°C
    1 BF
    58%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    1°C 1.0°C / 1.0°C
    0 BF
    86%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    7°C 5.6°C / 8.3°C
    0 BF
    40%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    12°C 11.0°C / 13.3°C
    1 BF
    58%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    4°C -1.0°C / 9.4°C
    1 BF
    80%
  • Καβάλα
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.0°C / 8.9°C
    2 BF
    81%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    7°C 4.0°C / 8.9°C
    2 BF
    65%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    1°C 1.0°C / 1.0°C
    2 BF
    55%
Οικογένεια και σεξουαλικότητα στην Ελλάδα πριν την Επανάσταση

Αννα Ματθαίου, Οικογένεια και σεξουαλικότητα Μεταξύ παράδοσης και νεωτερικότητας (ελληνικές μαρτυρίες, 17ος-αρχές 19ου αι.), Μέλισσα, 2019, Σελ. 280

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οικογένεια και σεξουαλικότητα στην Ελλάδα πριν την Επανάσταση

  • A-
  • A+
Ακολουθήστε μας στο Google news

Η ευαγγελική ρήση είναι γνωστή: μη βάλεις οίνο νέο σε ασκούς παλαιούς γιατί θα σπάσουν. Η Αννα Ματθαίου αντιστρέφει τη διαδικασία: βάζει παλιό κρασί σε ασκούς καινούργιους. Ετσι, κείμενα παλιά (περιηγητικά, εκκλησιαστικά και ιατρικά, γιατροσόφια, δημοτικά τραγούδια, ηθικές διδαχές, λαογραφικό υλικό) του 17ου, του 18ου και των αρχών 19ου αιώνα εξετάζονται με εντελώς νέο πρίσμα και εργαλεία.

Οι πηγές δεν μιλάνε από μόνες τους, μας λέει η σύγχρονη ιστοριογραφία· το τι θα μας πουν εξαρτάται από τα ερωτήματα που τους θέτουμε. Το βιβλίο της Ματθαίου αποτελεί εύγλωττο παράδειγμα. Σε αυτό, τα κηρύγματα του Ηλία Μηνιάτη (του σπουδαιότερου εκκλησιαστικού ρήτορα της Τουρκοκρατίας) ή οι διδαχές του Κοσμά Αιτωλού δεν εξετάζονται ως προς το εκκλησιαστικό ή θρησκευτικό τους περιεχόμενο, αλλά μετατρέπονται σε κλειδιά για να κατανοήσουμε το πώς ο κανονιστικός λόγος της Εκκλησίας διαμορφώνει διανοητικές, ηθικές και κοινωνικές πεποιθήσεις, τις αντιλήψεις και τις στάσεις για τον έρωτα και την τεκνοποιία, το νόμιμο και το άνομο, τα πρότυπα που επιβάλλονται κ.ά. Οι συζυγικές σχέσεις, ο παιδικός θάνατος, η εγκυμοσύνη και ο κύκλος της γέννησης, η παιδική και νεανική ηλικία, η ηθική διαπαιδαγώγηση των νέων είναι μερικά από τα βασικά θέματα της μελέτης.

Η βαριά σκιά της τιμωρίας, μια αποπνικτική ατμόσφαιρα επιτήρησης, ένα πλέγμα απαγορεύσεων, όπως εκφράζονται κυρίως από την Εκκλησία και τον θρησκευτικό λόγο εικονογραφούνται γλαφυρά στις σελίδες του βιβλίου. Η καλοσύνη του Θεού, γράφει ο Ηλίας Μηνιάτης το 1804, είναι ένα σχοινί, στη μια άκρη του οποίου είναι δεμένη η καρδιά του πιστού. Ο Θεός χαλαρώνει το σκοινί και ο άνθρωπος, καθώς αμαρταίνει απομακρύνεται· άλλοτε πάλι το σφίγγει για να τον σύρει στη μετάνοια – κι αν αυτός αντιστέκεται, το σχοινί κόβεται και ο αμετανόητος κατακρημνίζεται στην αιώνια κόλαση. Κι ο Αργύρης Φιλιππίδης, το 1817, τονίζει: «Προσέχετε λοιπόν άπασαι αι παρθένοι να μην αγαπάτε τους χορούς, να μην αγαπάτε τα παιγνίδια, αλλ’ ούτε τα τραγούδια [...]. Από αυτούς τους χορούς γεννώνται ορέξεις σατανικαί, επιθυμίαι ασελγείς και οφθαλμοπορνεία και άλλα πολλά σατανικά πάθη της αλόγου σαρκός [...]. Η καθημερινή προσευχή είναι ένα κάστρο του σώματος, και δεν ημπορεί να έμβη ο κλέπτης. Είναι ένα σιδερένιον υποκάμισον, και δεν ημπορεί να έμβη κανένα βέλος του εχθρού».

Ταυτόχρονα, παρακολουθούμε πρακτικές διαχείρισης, που βάζουν νερό στο κρασί της άκαμπτης ηθικής (σύμφωνα με την οποία, λ.χ., ένα ζευγάρι επιτρέπεται να έχει σαρκικές «περιπτύξεις» μονάχα 135 μέρες τον χρόνο) και όψεις που καταπλήσσουν τον σημερινό αναγνώστη. Μαθαίνουμε, λ.χ., ότι, όταν το ζευγάρι δεν είχε παιδί, ο άντρας, χωρίς να χωρίσει, μπορούσε να πάρει και δεύτερη γυναίκα, συνήθως νεαρή και φτωχή, με σκοπό την απόκτηση του πολυπόθητου (άρρενος) απογόνου. Μιλάμε, θυμίζω, για χριστιανικούς πληθυσμούς.

Ακόμα, ο μητροπολίτης στη Μυτιλήνη προτρέπει τις γυναίκες «να κατασκευάσωσι τα φορέματά αυτών βραχέα ούτε μέχρι γόνατα φθάνοντα» και –άκουσον άκουσον– να «αφίνωσι τους μαστούς ελευθέρους έξω του στηθοδέσμου»! Δεν πρόκειται για έκρηξη ελευθεριότητας, αλλά για προσπάθεια «πάταξης» της «κακοηθείας» (δηλαδή της ομοφυλοφιλίας). Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, τέλος, είναι η μεταβατική εποχή, στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα, όταν συντελείται το πέρασμα από τη χριστιανική στην κοινωνική χρηστοήθεια. Οχι μόνο για την ανάδυση και την εξάπλωση των νέων αντιλήψεων, αλλά και για τη συνύπαρξή τους με τις παλιές.

Το εγχείρημα είναι εξόχως απαιτητικό. Η σεξουαλικότητα συνιστά θέμα-ταμπού, συνήθως εξορισμένο από τον επίσημο λόγο ή βαλμένο σε κορσέδες και «σιδερένια πουκάμισα». Συχνά οι πρακτικές που αποκλίνουν από τον κανόνα δεν καταγράφονται, ενώ ο λόγος των ταπεινών και των αγράμματων διαφεύγει. Ετσι, χρειάζεται να διαβάσει κανείς μέσα από τις χαραμάδες που αφήνουν τα κείμενα, να ανιχνεύσει και να ερμηνεύσει τις σιωπές. Η Αννα Ματθαίου το κάνει με επιτυχία, δείχνοντάς μας πόσο καλή ιστορικός είναι. Το βιβλίο, γόνιμος καρπός της λογιοσύνης και της επιστημονικής σκευής της, κινείται στην τροχιά των δασκάλων της όπως ο Σπύρος Ασδραχάς και ο Φίλιππος Ηλιού, ενώ είναι φανερή η επίδραση της σχολής των Annales και του Φουκό.

Εχουμε λοιπόν ένα βιβλίο ωραίο συνολικά, φτιαγμένο με γνώση και αγάπη. «Περικαλλές άγαλμα εξεποίησ’ ουκ αδαής» επιγράφει μια κλασική του μελέτη ο Χρήστος Καρούζος. Αφιερώνω τη ρήση σε όλες, τις «ουκ αδαείς», που συντέλεσαν στο άρτιο αποτέλεσμα: την Εριφύλλη Αράπογλου που σχεδίασε το βιβλίο, την Πόπη Πολέμη που το φρόντισε, την Αννη Ραγιά που το εξέδωσε και, βέβαια, την Αννα Ματθαίου που το έγραψε.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο θραυσματικός στοχασμός του Μπένγιαμιν
Λίγες λέξεις αλλά πανίσχυρες σαν τις μάρκες του τζογαδόρου. Μαζί τους ο αναγνώστης γίνεται παίκτης που φέρνει τα πάνω κάτω και ανακόπτει την αναμενόμενη πορεία της ημέρας.
Ο θραυσματικός στοχασμός του Μπένγιαμιν
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Σκάβοντας σε νέα αφηγηματικά εδάφη
Με το πρώτο της βιβλίο, το Κήτος, η Ούρσουλα Φωσκόλου απέσπασε το βραβείο Νέου Λογοτέχνη «Εναστρον-Κλεψύδρα» καθώς και το Κρατικό Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα. Σε νέα εδάφη ξανοίγεται και το...
Σκάβοντας σε νέα αφηγηματικά εδάφη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η (γ)ραφή του τραύματος
Σε ηλικία είκοσι οχτώ ετών, ο Αμερικανο-βιετναμέζος ποιητής Ocean Vuong έκανε το 2016 το επίσημο ντεμπούτο του με την ποιητική συλλογή Νυχτερινός Ουρανός με Τραύματα Εξόδου (Night Sky with Exit Wounds), για...
Η (γ)ραφή του τραύματος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στο χωνευτήρι της αφήγησης
Ο Σάσα Στάνισιτς, που γεννήθηκε το 1978 στο Βίζεγκραντ της σημερινής Βοσνίας και από το 1992 ζει στη Γερμανία ως αποτέλεσμα του διωγμού που υπέστη η οικογένειά του μετά το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου στη...
Στο χωνευτήρι της αφήγησης
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ο Φρόιντ απέναντι στους επικριτές του
Η σημερινή εποχή φαντάζει για την ψυχανάλυση δύσκολη όσο όλες, ίσως, με τη νευροφυσιολογία, τη γνωσιακή επιστήμη και τον συμπεριφορισμό να προβάλλουν ως οι σύγχρονες εκφάνσεις παραδοσιακών εχθρών αυτής της...
Ο Φρόιντ απέναντι στους επικριτές του

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας