Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ενας άλλος, άγνωστος Ψυχρός Πόλεμος

Zηνοβία Λιαλιούτη, «Ο "άλλος" Ψυχρός Πόλεμος. Η αμερικανική πολιτιστική διπλωματία στην Ελλάδα 1953-1973», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2019, Σελ. 47

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ενας άλλος, άγνωστος Ψυχρός Πόλεμος

  • A-
  • A+

Ξεκινάω από το εξώφυλλο, όχι μόνο επειδή είναι μια πρωτότυπη σύνθεση –ένας πίνακας, ουσιαστικά– του Αλέκου Λεβίδη, όπως και πολλά άλλα του ίδιου στις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, αλλά γιατί μας εισάγει κατευθείαν στο θέμα: παραταγμένοι ταύροι, στο μέσον άνθρωποι που σχηματίζουν τη φράση THANK YOU IKE, τριγύρω σημαίες, ελληνικές και αμερικανικές. Γρίφος. Λύνεται όμως βλέποντας, στη σελίδα 261, τη φωτογραφία όπου βασίστηκε η σύνθεση: σπουδαστές της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής της Θεσσαλονίκης ευχαριστούν τον πρόεδρο Αϊζενχάουερ (αυτός είναι ο «Ike») για τη δωρεά ταύρων στο ίδρυμά τους.

Τον Αϊζενχάουερ, την Αμερικανική Γεωργική Σχολή και δωρεές των ΗΠΑ θα συναντήσουμε και άλλες φορές στη μελέτη. Και πολλά ακόμα, το 1953-1973: έρευνες κοινής γνώμης της αμερικανικής υπηρεσίας πληροφοριών (που μετράει την άποψη για διάφορες χώρες, αλλά και την απήχηση δικών της προπαγανδιστικών εκστρατειών), οργανωμένα ταξίδια εκκολαπτόμενων πολιτικών, λογοτεχνών και καλλιτεχνών στις ΗΠΑ, συναυλίες, την Ελληνοαμερικανική Ενωση. Εκφάνσεις, όλα τους, της αμερικανικής πολιτιστικής διπλωματίας, στο πλαίσιο του Πολιτιστικού Ψυχρού Πολέμου: αυτός είναι ο «άλλος» Ψυχρός Πόλεμος του τίτλου.

Ο όρος αναφέρεται στους τρόπους με τους οποίους ΗΠΑ και ΕΣΣΔ αξιοποιούν τον πολιτισμό, μετά το 1945, στον εντεινόμενο μεταξύ τους ανταγωνισμό, προκειμένου να κατακτήσουν «τον νου και τις ψυχές των ανθρώπων». Είναι ένας όρος-ομπρέλα, που καλύπτει ευρύ φάσμα δράσεων. Από πλευράς ΗΠΑ σημειώνουμε: α) εκθέσεις ζωγραφικής, συναυλίες, έκδοση περιοδικών και βιβλίων, βιβλιοθήκες στο εξωτερικό, β) προγράμματα υποτροφιών και ταξίδια στις ΗΠΑ, γ) διάχυση της ποπ κουλτούρας, με αιχμή χολιγουντιανές ταινίες και εμβληματικά προϊόντα, όπως η Coca Cola. Σ’ αυτό το σύνθετο εγχείρημα, καθοριστική είναι η συνεργασία κράτους, ιδρυμάτων (με επικεφαλής την τριάδα Ford, Rockefeller, Carnegie) και ιδιωτικού τομέα.


Το βιβλίο της Ζηνοβίας Λιαλιούτη, επίκουρης καθηγήτριας στο Πολιτικό της Νομικής Αθηνών, φωτίζει ένα θέμα σημαντικό, αλλά ελάχιστα γνωστό στην Ελλάδα. Είναι προϊόν μακρόχρονης έρευνας, που εντυπωσιάζει με το εύρος και την πρωτοτυπία της, σε πολλά αρχεία, κυρίως αμερικανικά (από το Μέριλαντ και το Πρίνστον μέχρι τη Βοστόνη, το Οστιν, το Αρκάνσας και αλλού), ενώ αξιοποιεί ουσιαστικά την –τεράστια– ξενόγλωσση βιβλιογραφία και συνομιλεί μαζί της, εντάσσοντας το ζήτημα στην πλούσια σχετική διεθνή συζήτηση.

Υπάρχει ένας διπλός σκόπελος στη μελέτη τέτοιων θεμάτων. Πρώτον, η συνωμοσιολογία, όπου όλα ανάγονται στη –σκοτεινή συνήθως– δράση των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ, ενώ καλλιτέχνες και διανοούμενοι θεωρούνται πιόνια στη σκακιέρα των υπερδυνάμεων. Πράγματι, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ στέλνει τον Ντίζι Γκιλέσπι περιοδεία σε όλο τον πλανήτη, το 1956, με το πρόγραμμα «Πρεσβευτές της Τζαζ», ενώ η CIA χρηματοδοτεί την αφηρημένη τέχνη, ωστόσο η τζαζ και ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός προφανώς δεν μπορούν να ερμηνευτούν ως υποπροϊόν των αμερικανικών υπηρεσιών. Δεύτερος σκόπελος, μια ακραία «αντι-συνωμοσιολογία», όπου χρηματοδοτήσεις και παρεμβάσεις εξαφανίζονται, ενώ η καλλιτεχνική και διανοητική παραγωγή εμφανίζεται ουδέτερη και άοσμη, κλεισμένη σ’ έναν «χρυσελεφάντινο πύργο». Η Λιαλιούτη, με ισορροπημένη ματιά, αποφεύγει τον διπλό αυτό σκόπελο.

Διαβάζοντας το βιβλίο μαθαίνουμε πολλά. Ωστόσο, ακόμα σημαντικότερος από τον πλούτο των πληροφοριών είναι ο τρόπος που παρουσιάζονται, ως κομμάτια μιας ενότητας στο πλαίσιο συγκρότησης της μεταπολεμικής αμερικανικής ηγεμονίας, και μάλιστα ενός πειράματος οικοδόμησης κράτους. Παρότι, καθώς επισημαίνεται, η Ελλάδα δεν απαιτούσε ολική ανοικοδόμηση όπως η Γερμανία ή η Ιαπωνία, το εγχείρημα παρουσιάζει αναλογίες. Σημειώνω δύο έννοιες-κλειδιά, τις εγχώριες ελίτ και τα δίκτυα, και ένα εξόχως ερεθιστικό συμπέρασμα: η αμερικανική πολιτιστική διπλωματία προωθεί στην Ελλάδα μια ατζέντα αντικομμουνιστική και ταυτόχρονα εκσυγχρονιστική, με τα δύο σκέλη να έρχονται συχνά σε αντίθεση. Η στρατηγική αυτή συναντάει σοβαρά εμπόδια, παρά τον φιλοατλαντικό προσανατολισμό της πολιτικής ηγεσίας. Οι λόγοι μπορούν να αναζητηθούν στον συντηρητισμό μεγάλου μέρους των εγχώριων ελίτ, στην καταλυτική κληρονομιά της Αντίστασης, στην ισχυρή πολιτική και πολιτισμική παρουσία της Αριστεράς, καθώς και στον αυξανόμενο αντιαμερικανισμό (με καταλύτη το Κυπριακό).


Την τελευταία δεκαπενταετία έχουμε μια αξιόλογη παραγωγή σχετικών μελετών. Τον δρόμο άνοιξαν o Eυγένιος Ματθιόπουλος (τέχνη), η Δέσποινα Παπαδημητρίου (Congress for Cultural Freedom), o Γιάννης Στεφανίδης (USIA, Φωνή της Αμερικής), και ακολούθησε μια νεότερη γενιά: Γιούλα Κουτσοπανάγου (βρετανική προπαγάνδα), Δέσποινα Λαλάκη (αρχαιολογία), Χρίστος Μάης (υποτροφίες Φορντ), Παύλος Μούλιος (ταξίδια στην Αμερική), Στεριανή Τζιντζιλώνη-Stacey Prickett (χορός), Αρετή Αδαμοπούλου (τέχνη – το βιβλίο της μόλις κυκλοφόρησε από το University Studio Press). Η Λιαλιούτη, λοιπόν, έχει καλή παρέα. Ο «άλλος» Ψυχρός Πόλεμος, το ωριμότερο έργο της, αποτελεί μια αποφασιστική συμβολή στο πεδίο, ανοίγοντας δρόμους. Περιμένουμε τη συνέχεια.

* Ο Στρ. Μπουρνάζος είναι ιστορικός. Από τις εκδ. Αντίποδες θα κυκλοφορήσει η μελέτη του «Πολιτισμικός Ψυχρός Πόλεμος και φιλελεύθερος αντικομμουνισμός. Το Congress for Cultural Freedom στην Ελλάδα».

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Φόρος τιμής στον Χάιντεγκερ
Το κείμενο της Αρεντ που παρουσιάζεται εδώ γράφτηκε το 1969 για τα ογδοηκοστά γενέθλια του Χάιντεγκερ. Στο βιβλίο εκτίθενται με συντομία και σαφήνεια οι σκέψεις της φιλοσόφου για τη γοητεία, τη σημασία και τη...
Φόρος τιμής στον Χάιντεγκερ
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πλάγια αυτοβιογραφία
Η «Μετάβαση» της Ρέιτσελ Κασκ είναι το δεύτερο μέρος της «ψευδοαυτοβιογραφικής» τριλογίας της. Κι εδώ παρακολουθούμε την ίδια αφηγήτρια, τη Φαίη, που στο «Περίγραμμα» -στο πρώτο μέρος- τη συναντήσαμε να...
Πλάγια αυτοβιογραφία
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πολεμώντας τον ναζισμό
Με την «Εκκληση προς άρρενες Εβραίους» ο Γιόνας καλεί τους συμπατριώτες του να πολεμήσουν τον ναζισμό που θέλει να αφανίσει ολοκληρωτικά τους Εβραίους από προσώπου Γης, απλώς και μόνο επειδή διέπραξαν το...
Πολεμώντας τον ναζισμό
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
«Μάγκας κι ωραίος (…) ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος»
Ισως ποτέ οι άνθρωποι του γραπτού λόγου δεν έπαψαν να πιστεύουν ότι όσα έζησαν, ειδικά αν αυτά σχετίζονται με την πρόσφατη Ιστορία, αξίζει να καταγραφούν ως βιώματα αλλά και ως σχόλια επί του βιωμένου...
«Μάγκας κι ωραίος (…) ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος»
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παλαιά διαμάχη λογοτεχνίας και αντιλογοτεχνίας
Η παλαιά διαμάχη, με όρους δικαστηρίου. Κατηγορούμενη, η λογοτεχνία. Τίποτα πιο δύσκολο από τον ορισμό της. Από τις μυθικές απαρχές της διώκεται συστηματικά και συνεχώς περιορίζεται.
Η παλαιά διαμάχη λογοτεχνίας και αντιλογοτεχνίας
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Συγγραφική αυτοαξιολόγηση
Το βιβλίο με τίτλο Δημιουργική Γραφή και Λογοτεχνία του Γιώργου Παναγιωτίδη αποτελεί, εκτός των άλλων, κυρίως μια τεκμηριωμένη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο γράφτηκε το πρώτο ακαδημαϊκό μυθιστόρημα στον...
Συγγραφική αυτοαξιολόγηση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας