Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Φόρος τιμής στον Χάιντεγκερ

Hannah Arendt, «Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ είναι ογδόντα χρονών», Μετάφραση: Στέφανος Ροζάνης, Επίμετρο: Αλέξανδρος Σχισμένος, Ερμα, 2019, σελ. 63

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Φόρος τιμής στον Χάιντεγκερ

  • A-
  • A+

Η γνωστή φιλόσοφος του 20ού αιώνα, Χάνα Αρεντ, γεννήθηκε το 1906 στο Αννόβερο της Γερμανίας και πέθανε το 1975 στη Νέα Υόρκη. Εκανε πανεπιστημιακές σπουδές στη γενέθλια χώρα της, όπου είχε σημαντικούς δασκάλους στη φιλοσοφία, μεταξύ των οποίων ξεχώριζε ο νέος τότε υφηγητής της φιλοσοφίας, Μάρτιν Χάιντεγκερ (1889-1976). Το ανά χείρας βιβλίο αποτελεί φόρο τιμής της Αρεντ στον Χάιντεγκερ, με τη συμπλήρωση των ογδόντα χρόνων ζωής του φιλοσόφου.

Δάσκαλος και μαθήτρια, Γερμανός και Εβραία, παντρεμένος με παιδιά και νεαρά ερωμένη, στοχαστής και στοχάστρια: η τραγική ειρωνεία να έχεις ως δάσκαλο έναν μεγάλο φιλόσοφο, ο οποίος όμως ήταν πανάθλιος από πολιτική άποψη. Ο Χάιντεγκερ υπήρξε μέλος του ναζιστικού κόμματος και μάλιστα διετέλεσε κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής επί χιτλερικού καθεστώτος. Την ίδια εποχή, η εβραϊκής καταγωγής Αρεντ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη ναζιστική Γερμανία βρίσκοντας οριστικό καταφύγιο στις ΗΠΑ, όπου δίδαξε στο Πανεπιστήμιο, δημιούργησε το σπουδαίο έργο της και έζησε μέχρι τον θάνατό της.

Το κείμενο της Αρεντ που παρουσιάζεται εδώ γράφτηκε το 1969 για τα ογδοηκοστά γενέθλια του Χάιντεγκερ. Στο βιβλίο εκτίθενται με συντομία και σαφήνεια οι σκέψεις της φιλοσόφου για τη γοητεία, τη σημασία και τη συμβολή του χαϊντεγκεριανού έργου στην εξέλιξη της σκέψης και της φιλοσοφίας. Παράλληλα, επισημαίνεται το «λάθος» του Χάιντεγκερ, που τον καθόρισε σε όλη του τη ζωή. Πρέπει, πάντως, να υπογραμμίσουμε τη νηφάλια ψυχραιμία της γραφής της Αρεντ, η οποία με αριστοτεχνικό τρόπο «αθωώνει» τον αγαπημένο της δάσκαλο. Αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του κειμένου, διότι εδώ δεν επιχειρείται απλώς η «αθώωση» του χαϊντεγκεριανού φιλοσοφικού έργου, αλλά και του ίδιου του ανθρώπου Χάιντεγκερ. Ασφαλώς, το 1969 δεν είχαν δει το φως της δημοσιότητας πολλά «μαύρα» γραπτά του Γερμανού φιλοσόφου, που εξακολουθούν να εκδίδονται μέχρι και τις μέρες μας. Ετσι, η Αρεντ μπορούσε να θεωρεί το «λάθος» του δασκάλου ως ένα ατυχές επεισόδιο που διήρκεσε απλώς κάποιους μήνες.

Η ανάλυση της Αρεντ είναι εντυπωσιακή και μαρτυρεί για τη «φήμη» του δασκάλου, η οποία προηγήθηκε κατά οκτώ χρόνια της δημοσίευσης του σπουδαίου βιβλίου του Είναι και Χρόνος (1927). Πού ακριβώς οφειλόταν αυτή η φήμη; Στο γεγονός ότι, για τον Χάιντεγκερ, η φιλοσοφία δεν ήταν μια σπουδή πανεπιστημιακών αντικειμένων, αλλά μια εμπειρία σκέψης. Με τον Χάιντεγκερ, διάδοχο του Χούσερλ και του Γιάσπερς, η σκέψη ήρθε και πάλι στη ζωή, προτείνοντας πράγματα εντελώς διαφορετικά από τις τετριμμένες κοινοτοπίες των πανεπιστημιακών καθηγητών της φιλοσοφίας. Ο Χάιντεγκερ ποτέ δεν σκέφτεται «για» κάτι, αλλά σκέπτεται κάτι. Η σκέψη του διεισδύει μέχρι τα βάθη, εγκαθιστώντας «οδοδείκτες», θεσπίζοντας ένα τεράστιο δίκτυο από μονοπάτια της σκέψης και οδηγώντας το οικοδόμημα της παραδοσιακής μεταφυσικής σε απόλυτη κατάρρευση.

Μάρτιν Χάιντεγκερ

Ο πρώτος που μίλησε ποτέ για το σκέπτεσθαι ως πάθος, ως κάτι που θα γεννηθεί μέσα από την αντοχή σε αυτό, ήταν ο Πλάτων, ο οποίος στον Θεαίτητο αποκαλεί την απαρχή της φιλοσοφίας «θαυμάζειν». Ο Χάιντεγκερ μίλησε επίσης, με καθαρά πλατωνικούς όρους, για την «ικανότητα του θαυμάζειν το απλό», αλλά, εντελώς διαφορετικά από τον Πλάτωνα, πρόσθεσε και την «ικανότητα της αποδοχής και της αναγνώρισης αυτού του θαυμάζειν ως διαμονής». Αυτή η διαμονή του στοχαστή είναι ένας «τόπος γαλήνης».

Ομως αυτή η γαλήνη χάνεται όταν ο φιλόσοφος εμπλέκεται στην πολιτική και γίνεται τύραννος. Εδώ ο Χάιντεγκερ συναντά τον Πλάτωνα: «Εμείς που επιθυμούμε να τιμήσουμε τους στοχαστές, δύσκολα νιώθουμε έκπληξη και ίσως οργή που ο Πλάτων και ο Χάιντεγκερ, όταν εισέρχονται στις ανθρώπινες υποθέσεις, γίνονται τύραννος και Φύρερ. Αυτό θα πρέπει να καταλογιστεί όχι ακριβώς στις περιστάσεις της εποχής και ακόμη λιγότερο στον χαρακτήρα τους, αλλά μάλλον σε ό,τι οι Γάλλοι αποκαλούν επαγγελματική διαστροφή». Παρά ταύτα, η εσωτερική δύναμη της φιλοσοφίας επιτρέπει συχνά στο έργο ενός φιλοσόφου να αυτονομείται και να διαχωρίζεται από τις επιλογές ζωής του και από τις ανθρώπινες αδυναμίες του.

Το επίμετρο του Αλέξανδρου Σχισμένου είναι πολύτιμο για την κατανόηση του κειμένου της Αρεντ. Γράφει ο Σχισμένος: «Αν υπάρχει κάτι ιδιαίτερο στη σχέση του Χάιντεγκερ με την Αρεντ, κάτι το σκανδαλώδες, είναι ακριβώς η συμπλοκή, σύζευξη και σύγκρουση δύο διαφορετικών χρονικών πεδίων: του δημόσιου χρόνου των δύο φιλοσόφων και του ερωτικού χρόνου των δύο εραστών. Μια συμπλοκή που καθορίζεται από την απόφαση του Χάιντεγκερ να γίνει μέλος του ναζιστικού κόμματος. Μια απόφαση τρομερή και αμετάκλητη που τους χωρίζει και συνάμα τους ενώνει σε διαφορετικές όχθες της ίδιας τραγωδίας».

Κλείνοντας, οφείλουμε να υπογραμμίσουμε την άψογη μετάφραση του Στέφανου Ροζάνη και την καλαισθησία των εκδόσεων «Ερμα», που μας παραδίδουν ένα εκδοτικό διαμαντάκι.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας άλλος, άγνωστος Ψυχρός Πόλεμος
Το βιβλίο της Ζηνοβίας Λιαλιούτη, επίκουρης καθηγήτριας στο Πολιτικό της Νομικής Αθηνών, φωτίζει ένα θέμα σημαντικό, αλλά ελάχιστα γνωστό στην Ελλάδα. Είναι προϊόν μακρόχρονης έρευνας, που εντυπωσιάζει με το...
Ενας άλλος, άγνωστος Ψυχρός Πόλεμος
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενα διαφορετικό αντίο
Στο βιβλίο του σημαντικού Βρετανού ιστορικού Tony Judt (1948-2010) «Το πανδοχείο της μνήμης», η μνημονική λειτουργία είναι ο κινητήριος μοχλός των αφηγήσεών του και τα πανδοχεία των ελβετικών αλπικών χωριών...
Ενα διαφορετικό αντίο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
Ο τίτλος του μυθιστορήματος της Ιρλανδής Σάλι Ρούνεϊ, Συζητήσεις με φίλους, προέρχεται από ένα αστείο που είχαν επινοήσει η Φράνσις, η αφηγήτρια, με την Μπόμπι, τη φίλη της, το οποίο «δεν σήμαινε τίποτα για...
Τι είναι ένα μυθιστόρημα για τη συζήτηση;
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ελληνικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα: πολλά σε ένα
Το σύγχρονο μυθιστόρημα συνηθίζει να υπονομεύει την αρραγή αφήγηση και επενδύει στην αποσπασματικότητα, την ασυνέχεια και τη σύζευξη ετερόκλητων νημάτων.
Ελληνικό σπονδυλωτό μυθιστόρημα: πολλά σε ένα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Πρόσφατοι και παλαιότεροι διχασμοί
Ο Τζόναθαν Κόου στο «Μέση Αγγλία» πήρε το ρίσκο να «τοποθετήσει» χρονικά το μυθιστόρημά του στο παρόν και μάλιστα στο ταραχώδες συνεχώς μεταβαλλόμενο παρόν της Βρετανίας μετά το δημοψήφισμα για το Brexit, με...
Πρόσφατοι και παλαιότεροι διχασμοί
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Επίδραση και Κανόνας στη λογοτεχνική διαπάλη
Ο Χάρολντ Μπλουμ, που πέθανε στις 14 Οκτωβρίου 2019, δεν είναι τυχαίο όνομα. Οι απόψεις του προκάλεσαν αντιδράσεις, ακριβώς επειδή ο ίδιος έχτισε τη φήμη του με την ευρεία παιδεία του και τις ρηξικέλευθες...
Επίδραση και Κανόνας στη λογοτεχνική διαπάλη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας