Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Στο σταυροδρόμι δύο κόσμων

ΡΑΪΝΕΡ ΜΑΡΙΑ ΡΙΛΚΕ.  «Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε». Μετάφραση: Αλέξανδρος Ισαρης. Κίχλη, 2019. Σελ. 312

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Στο σταυροδρόμι δύο κόσμων

  • A-
  • A+
ΡΑΪΝΕΡ ΜΑΡΙΑ ΡΙΛΚΕ.  «Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε». Μετάφραση: Αλέξανδρος Ισαρης. Κίχλη, 2019. Σελ. 312

Χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως το εκδοτικό γεγονός της χρονιάς και πράγματι δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τη σημασία της πρόσφατης κυκλοφορίας στη χώρα μας ενός βιβλίου που θεωρείται το πρώτο μοντέρνο μυθιστόρημα της γερμανόφωνης λογοτεχνίας.

Η έκδοση συνοδεύεται από ένα πολύ κατατοπιστικό επίμετρο του μεταφραστή Αλέξανδρου Ισαρη, όπου μαθαίνουμε πως ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε δεν θεωρούσε τις Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε ως μυθιστόρημα αλλά ως «ένα βιβλίο γραμμένο σε πρόζα». Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα κείμενο που αντιστέκεται στην αυστηρή ειδολογική κατάταξη.

Τα 71 κεφάλαια στα οποία χωρίζεται θυμίζουν άλλοτε χρονικό κι άλλοτε ημερολόγιο, περιλαμβάνει επεισόδια που θα μπορούσαν να σταθούν ως μικροδιηγήματα (όπως αυτό όπου ο αφηγητής χάνει το χέρι του), καθώς και αυθεντικές επιστολές, εντάσσει στον καμβά του πορτρέτα άλλων δημιουργών, όπως ο Μπετόβεν, ο Ιψεν και η Σαπφώ, αναφέρεται σε πλήθος ηθοποιών, μοναχών, αγίων, ζητιάνων και ηγεμόνων, ανατρέχει στην παιδική του ηλικία για να καταγράψει σκέψεις και αισθήματα που είχαν τη ρίζα τους σε εκείνη την εποχή, περιγράφει σκηνές από το Παρίσι των αρχών του εικοστού αιώνα με εξπρεσιονιστική δύναμη, ενώ άλλοτε η πρόζα του γίνεται άκρως λυρική, θυμίζοντάς μας τις ποιητικές καταβολές του δημιουργού της.

Το ιδιότυπο αυτό μυθιστόρημα είναι γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο και ως αφηγητής φέρεται ο Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε, ένας εικοσιοκτάχρονος Δανός ευπατρίδης που, έχοντας χάσει την περιουσία του, ζει στα όρια της φτώχειας και πάει στο Παρίσι για να αφιερωθεί στη λογοτεχνία. «Ωστε λοιπόν, οι άνθρωποι έρχονται εδώ για να ζήσουν, εγώ θα έλεγα πως έρχονται για να πεθάνουν» είναι η εναρκτήρια φράση του μυθιστορήματος και την ακολουθούν αποσπασματικές σκηνές με ανθρώπους που πάσχουν, ταλαντεύονται, καταρρέουν.

Το νοσοκομείο και το άσυλο, η ψυχική και σωματική ασθένεια, καθώς και η φτώχεια αποτελούν κομβικά σημεία στη ρυμοτομία του μυθιστορήματος, που χρησιμοποιεί το προσφιλές στον μοντερνισμό αστικό τοπίο ως χώρο διάσπασης, ένδειας, νόσου και αποξένωσης.

Σε αντίθεση με τη ζωή στη φύση (αγαπητό μοτίβο του ρομαντισμού), όπου ο άνθρωπος συμβιώνει ή παλεύει με τα φυσικά στοιχεία ενταγμένος όμως στους κύκλους της ζωής που νοηματοδοτούν τον αγώνα του, στη βιομηχανοποιημένη πόλη επικρατούν ο κατακερματισμός της ανθρώπινης προσπάθειας, η νευρωτική διάσπαση του χρόνου, η αποξένωση και η μοναξιά του ατόμου. Μιλάμε για τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα (το μυθιστόρημα πρωτοεκδόθηκε το 1910) όπου η δαρβινική θεωρία έχει εξοβελίσει τον άνθρωπο από το κέντρο του Σύμπαντος στην άκρη μιας μακράς αλυσίδας εξέλιξης, από αγαπητό τέκνο του Θεού σε νοήμονα πίθηκο με αντιτακτούς αντίχειρες.

Οι φιλοσοφικές θεωρίες που αντλούν την υπόστασή τους από την αντικειμενική ισχύ των αξιών τους υποχωρούν εμπρός σε αυτές που προτάσσουν την υποκειμενική συνείδηση ως μέτρο της πραγματικότητας. Η κλασική γραμμική αφήγηση, βασισμένη στη χρονική διαδοχή και νοηματική σύνδεση των γεγονότων, κρίνεται πλέον ακατάλληλη να αποδώσει τη διασπασμένη και πολυπρισματική νέα αντίληψη των πραγμάτων.

Ετσι, οι μοντερνιστές αναμετρώνται με αυτή την κρίση και καταλήγουν συνειδητά σε ρηξικέλευθες μορφές έκφρασης, δοκιμάζοντας το σπάσιμο της φόρμας, την ανάμειξη των ειδών, την καλειδοσκοπική αφήγηση, τον εσωτερικό μονόλογο, τη χρήση εξπρεσιονιστικών ή υπερρεαλιστικών τεχνικών, την εκμετάλλευση των νέων ψυχαναλυτικών θεωριών για την ύπαρξη του υποσυνείδητου και την απελευθέρωσή του κατά τη δημιουργική διαδικασία. «Make it new» ήταν η πλέον γνωστή παρότρυνση του Εζρα Πάουντ και, πράγματι, όπως και στις άλλες τέχνες, έτσι και στη λογοτεχνία οι δημιουργοί πειραματίστηκαν πρώτη φορά με νέους τρόπους για να εκφράσουν τη νέα ματιά απέναντι στα πράγματα.

Οι Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριντς Μπρίγκε εντάσσονται ως πρωτοποριακό κείμενο στο κίνημα του μοντερνισμού, κυρίως μέσω της ρήξης των κλασικών κανόνων μετάβασης από τη μία νοηματική ενότητα στην επόμενη, κάτι που καθιστά το κείμενο λαβυρινθώδες και ενίοτε δυσχεραίνει την αναγνωστική πρόσβαση.

Εντούτοις, την αφήγηση συνέχουν αισθητά τα παρακάτω νήματα: ο στοχασμός για τα υπαρξιακά ζητήματα, η αναζήτηση των πηγών της συμπεριφοράς στην παιδική ηλικία και στη σχέση με τους γονείς, το άλγος της διασπασμένης συνείδησης, οι ιστορίες άλλων ανθρώπων ως κάτοπτρα όπου ανακλάται η αυτοσυνείδηση του αφηγητή, η επίπονη αναζήτηση της αγάπης, που γίνεται σπαρακτικά φανερή στο τελευταίο κεφάλαιο του μυθιστορήματος υπό τη μορφή της παραβολής του Ασώτου. Η σύνδεση των παραπάνω γίνεται όχι τόσο με τον τρόπο της αφηγηματικής συνοχής όσο με τον τρόπο της μουσικής αντίστιξης και αρμονίας.

Το μυθιστόρημα αυτό, πρωτοπόρο όσον αφορά τη θέση του στη λογοτεχνία του εικοστού αιώνα, δεν παύει ωστόσο να αντλεί από το πηγάδι του ρομαντισμού, που διαποτίζει ποικιλοτρόπως τις σελίδες του: ο Μάλτε είναι ένας καλλιτέχνης εν τη γενέσει του όπως πλείστοι πρωταγωνιστές της γερμανόφωνης λογοτεχνίας του 18ου και του 19ου αιώνα.

Επίσης σκιαγραφεί διάφορες φιγούρες ανθρώπων οι οποίοι διήλθαν από μια επίπονη διαδικασία μεταμόρφωσης ενάντια στις αντίξοες συνθήκες παραπέμποντας στη ρομαντική σύγκρουση ανάμεσα στο ιδιοφυές άτομο και το περιβάλλον του. Συναντάμε και εδώ τη νευρική υπερευαισθησία του καλλιτέχνη, το μοτίβο της τρέλας (που πολλοί μοντερνιστές κληρονόμησαν από την πλούσια πινακοθήκη του ρομαντισμού), την πνευματική αγάπη και αναζήτηση του Θεού, την κατάφαση της μοναξιάς ως συνθήκης δημιουργίας, καθώς και την αποδοχή του πόνου της ανανταπόδοτης αγάπης, ενσαρκωμένης κυρίως στο πρόσωπο αυτοθυσιαζόμενων γυναικών.

Ιδιαίτερη μνεία οφείλουμε στην εξαίρετη μετάφραση του Αλέξανδρου Ισαρη, ο οποίος κατάφερε μετά από πολύχρονη αναμέτρηση με το κείμενο να αποδώσει μια ιδιότυπη γραφή, όπου το πάθος εναλλάσσεται με την ειρωνεία, η λυρική λεπτότητα με την παραμορφωτική υπερβολή, η ρεαλιστική αποτύπωση με το ονειρικό και το παράδοξο, ακολουθώντας κατά πόδας την ακροβασία του Ρίλκε ανάμεσα σε έναν κόσμο που φεύγει και σε έναν νέο, άγνωστο που έρχεται.

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Διανοητικά ξέφωτα
Ο Γιώργος Βέλτσος (Αθήνα, 1944) με σπουδές νομικής στη Θεσσαλονίκη, διδάκτορας του Paris VIII, και ομότιμος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, συνεχίζει τη «Λευκή Ελλάδα» (Περισπωμένη, 2018) και τον «Κύκλο...
Διανοητικά ξέφωτα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Στον δρόμο ψυχή
Μετά τη Μαρία Παπαγιάννη, την Ελένη Σβορώνου, τον Γιώργο Παναγιωτάκη, την Αγγελική Δαρλάση και τον Φίλιππο Μανδηλαρά, το αφηγηματικό νήμα πιάνει η Ελένη Κατσαμά.
Στον δρόμο ψυχή
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μόνο καλοκαίρια
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.», ένα διήγημα που...
Μόνο καλοκαίρια
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Η παραλία με τα λάφυρα
Το Ανοιχτό Βιβλίο, για όγδοη συνεχή χρονιά, θα σας κρατήσει συντροφιά με πρωτότυπες καλοκαιρινές ιστορίες. Φέτος δώδεκα συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας γράφουν, αποκλειστικά για την «Εφ.Συν.».
Η παραλία με τα λάφυρα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο
O Λουί Αλτουσέρ φαίνεται ότι έκανε κάτι διαφορετικό από το να εκπληρώσει ένα μέρος της συχνά ομολογημένης φιλοδοξίας του, να γράφει εγχειρίδια κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης των εργατικών μαζών και, ακόμα...
Μαρξισμός χωρίς υποκείμενο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας