Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Καντ με τον Ζάχερ-Μαζόχ

Ο Καντ με τον Ζάχερ-Μαζόχ

  • A-
  • A+

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Από τα μυθιστορήματα του περιβόητου μαρκησίου Ντε Σαντ μέχρι τις μελέτες του Φρόιντ για τη σεξουαλικότητα, το θέμα της διαστροφής αποτέλεσε προσφιλές πεδίο δράσης και εξερεύνησης τόσο για την τέχνη όσο και για την αναδυόμενη επιστήμη της ψυχανάλυσης. Ποιο είναι το αίτημα του διαστροφικού και πώς συγκροτείται η επιθυμία του;

Τι συνιστά παρέκκλιση στη σεξουαλική ζωή; Από πού πηγάζει η απόλαυση του διαστροφικού; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που ανακύπτουν κατά τη μελέτη του φαινομένου. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται, στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα, ο συγγραφέας της «Αφροδίτης με τη γούνα», το όνομα του οποίου έμελλε να μας χαρίσει τον όρο «μαζοχισμός».

Το έργο του Μαζόχ, πλούσιο σε αναφορές και περιεχόμενα, συμπυκνώνει όλο τον πλούτο του ρομαντικού κληροδοτήματος. Η φαντασίωση και η αγωνία που πηγάζουν από την απελευθέρωση της σεξουαλικότητας αποτυπώνονται με γλαφυρό τρόπο στις σελίδες των γραπτών του. Σύμφωνα με τα λόγια του Ντελέζ, ο Μαζόχ «έχει έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο να “αποσεξουαλικοποιεί” τον έρωτα και συγχρόνως να σεξουαλικοποιεί την ιστορία της ανθρωπότητας στην ολότητά της».

Η παρούσα μελέτη του Ζιλ Ντελέζ, η οποία παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό από τις εκδόσεις OPPORTUNA, σε επιμέλεια του Νίκου Παπαχριστόπουλου, μετάφραση δική του και της Κυριακής Σαμαρτζή, δημοσιεύτηκε το 1967 ως πρόλογος στη γαλλική μετάφραση του έργου του Μαζόχ, «Η Αφροδίτη με τη γούνα», και αποτελεί την πρώτη απόπειρα του Γάλλου φιλοσόφου να ασκήσει κριτική στον ψυχαναλυτικό λόγο.

Πριν από τη συγγραφή του «Αντι-Οιδίποδα», η περίπτωση του Μαζόχ δίνει το έναυσμα στον Ντελέζ να αποδομήσει την ψυχαναλυτική εμμονή στη συμπτωματολογία και την ίδια στιγμή να αποφύγει την παγίδα την οποία στήνουν τα αντιθετικά ζεύγη ενεργητικό-παθητικό, σαδισμός-μαζοχισμός. Ο Ντελέζ ασκεί κριτική στην ιδέα μιας σαδομαζοχιστικής ψευδο-ενότητας, η οποία οφείλεται στη ριζική παραγνώριση της δομικής πρωτοτυπίας που παρουσιάζει τόσο η περίπτωση του μαζοχισμού όσο και αυτή του σαδισμού.

Στρατηγικός στόχος του Γάλλου φιλοσόφου στο παρόν δοκίμιο είναι να αναγνωριστεί η αυτόνομη σκέψη και η καλλιτεχνική αξία του Μαζόχ, ανεξάρτητα από το έργο και την αξία του Σαντ. Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου: «Η προοπτική της σαδομαζοχιστικής ενότητας, της σαδο-μαζοχιστικής ολότητας ήταν εξαιρετικά επιζήμια για τον Μαζόχ.

Δεν επλήγη μονάχα από την άδικη λησμονιά αλλά και από την άδικη συμπληρωματικότητα, τη διαλεκτική ενότητα». Στο μέτρο που αυτή η ενότητα θεμελιώνει τον ψυχαναλυτικό λόγο, ο Ντελέζ προτείνει τη μετάβαση από το πεδίο της κλινικής σε αυτό της λογοτεχνίας· εκεί όπου οι διαστροφές παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά.

Στην αρχή του δοκιμίου ο φιλόσοφος επικεντρώνεται στη συγκριτική ανάλυση της λογοτεχνικής γλώσσας την οποία δημιουργούν με τα έργα τους ο Σαντ και ο Μαζόχ. Στον πρώτο, η λεπτομερής και προκλητική περιγραφή των σεξουαλικών πράξεων έρχεται να επιβεβαιώσει τον χαρακτήρα του θύτη. Ο σαδιστικός δήμιος προστάζει και το θύμα του οφείλει να υπακούσει· η γλώσσα του αντανακλά την απρόσωπη ψυχρότητα της εκτελεστικής εξουσίας και αποτυπώνει ξεκάθαρα τον κανονιστικό χαρακτήρα μιας κατηγορικής προσταγής· ένα «οφείλεις να…».

Αντίθετα, η γλώσσα του Μαζόχ είναι παιδαγωγική· ο μαζοχιστής είναι ένας παιδαγωγός ο οποίος πρώτα εκπαιδεύει και στη συνέχεια συνάπτει με τον δήμιό του μια συμφωνία, ένα συμβόλαιο. Το θύμα πρέπει να πείσει τον δήμιό του για την αναγκαιότητα της πράξης του. Η παντελής απουσία χυδαίων περιγραφών στο έργο του Μαζώχ ξεπερνιέται από την παιδαγωγική λειτουργία των λόγων· σαν άλλος Σωκράτης ο ήρωας του Αυστριακού συγγραφέα οδηγείται στα όρια της διαλεκτικής και του μύθου.

Μέσα από αυτή την περιγραφή αναδύεται η στενή σχέση ανάμεσα στη διαστροφική επιθυμία και τον Νόμο. Ο Ντελέζ μάς υπενθυμίζει πως στην πλατωνική διδασκαλία ο νόμος δεν προηγείται αλλά βασίζεται σε μια υψηλότερη αρχή· στην ιδέα του Αγαθού. Ωστόσο η κοπερνίκεια επανάσταση του Καντ αντέστρεψε την κλασική εικόνα του Νόμου.

Πλέον ο Νόμος αντλεί την ισχύ του από την ίδια του τη μορφή. Συνεπώς ο ηθικός νόμος αποτελεί την αναπαράσταση μιας καθαρής μορφής, ανεξάρτητης από οποιοδήποτε περιεχόμενο ή αντικείμενο, πεδίο ή κατάσταση. Αυτό έχει αποτέλεσμα, σύμφωνα με τον Ντελέζ, ο Νόμος να «προσδιορίζει ένα πεδίο περιπλάνησης εντός του οποίου είμαστε ήδη ένοχοι».

Αυτός είναι ο διαστροφικός πυρήνας του Νόμου και σε αυτόν οφείλεται η διαστροφική απόλαυση· η υπέρτατη επιθυμία του διαστροφικού είναι να απολαύσει τον Νόμο. Σε μια τέτοια κατάσταση, σύμφωνα με τον συγγραφέα του δοκιμίου, ο μόνος τρόπος για να σκεφτούμε τον Νόμο είναι να καταφύγουμε στην κωμική διάσταση της σκέψης· στην ειρωνεία και στο χιούμορ. Ο Ντελέζ σκέφτεται την ειρωνεία σαν την «κίνηση η οποία συνίσταται στην υπέρβαση του νόμου προς μια ανώτερη αρχή, αποδίδοντας στον νόμο δευτερεύουσα ισχύ».

Η ιδέα μιας «ανώτερης αρχής» καταδεικνύει ότι, σε αυτή την περίπτωση, η ειρωνεία συγκροτεί μια υπερβατολογική προοπτική, ικανή να ξεπεράσει τη θέση του ηθικού Νόμου. Υπό αυτή την έννοια ο Σαντ είναι ο απόλυτος είρωνας, αφού γι’ αυτόν η Φύση είναι η πηγή κάθε νόμου.

Ομως αν η ειρωνεία ξεπερνάει τον Νόμο θέτοντας μια ανώτερη αρχή, το χιούμορ στοχεύει στην παράκαμψη του Νόμου εμβαθύνοντας στις επιπτώσεις του. Ο ήρωας του Μαζώχ επιστρατεύει το χιούμορ· αντιστρέφει τον νόμο μέσα από τη σχολαστική εφαρμογή του. Με τα λόγια του Ντελέζ: «Υπολογίζουμε τον νόμο κατά γράμμα· δεν αμφισβητούμε τον έσχατο ή πρωταρχικό του χαρακτήρα».

Η εξέγερση του μαζοχιστή περνά μέσα από την υποταγή, καθώς αναδεικνύει μια θεμελιώδη αλήθεια· ότι η ελεύθερη από κάθε εμπειρικό αντικείμενο βούληση μπορεί να είναι φετιχιστική και ότι η αυτονομία και η αξιοπρέπεια των υποκειμένων μπορεί ταυτόχρονα να εμπεριέχει τον εξευτελισμό και την αυτοταπείνωση. Συνεπώς ο μαζοχισμός αναδεικνύει τη δομική αναντιστοιχία η οποία υφίσταται ανάμεσα στον Νόμο και στα εμπειρικά αντικείμενα· συμπεριφέρεται όμως σαν να μην το ξέρει.

Αυτά είναι μερικά από τα καίρια ζητήματα τα οποία θίγει το πλούσιο ντελεζιανό κείμενο. Η έκδοση συμπληρώνεται από ένα επίμετρο του ψυχαναλυτή Νίκου Παπαχριστόπουλου για το «αντικείμενο-φετίχ», με αφορμή το διήγημα του Μαζόχ «Η παντόφλα της Σαπφούς»· έργο στο οποίο εμφανίζονται όλα τα μοτίβα που χαρακτηρίζουν το έργο του Αυστριακού συγγραφέα.

Συνολικά το παρόν βιβλίο αποτελεί σημαντική προσθήκη στην ελληνική βιβλιογραφία του Γάλλου φιλόσοφου, καθώς προετοιμάζει τον αναγνώστη του για τη συνολική κριτική την οποία θα ασκήσει στον λόγο της Ψυχανάλυσης στα επόμενα έργα που θα συγγράψει με τον Γκουαταρί· ο «Αντι-Οιδίποδας» και τα «Χίλια Πλατό».

* Υποψήφιος διδάκτορας Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Paris 1

  

ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Θέλω το γράψιμο να μας κάνει να έχουμε κάτι να περιμένουμε
Το πρώτο βιβλίο του Νίκου Βεργέτη, το «Χόλι Μάουντεν» (εκδ. Κέλευθος 2017), χαρακτηρίστηκε –ατυχώς κατά τη γνώμη μου– παραληρηματικός μονόλογος ενός ετοιμοθάνατου. Το «Χόλι Μάουντεν» ασφαλώς και έχει τη μορφή...
Θέλω το γράψιμο να μας κάνει να έχουμε κάτι να περιμένουμε
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
Ο Νάνος Βαλαωρίτης (5 Ιουλίου 1921-13 Σεπτεμβρίου 2019), με τον θάνατο του οποίου κλείνει βιολογικά η γενιά του ’30, πιάνει τον μοντερνισμό στην αφετηρία του και τον ολοκληρώνει με τη μετα-υπερρεαλιστική και...
Ενας απρόβλεπτος μοντερνιστής
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
Εν όψει έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς (11 Σεπτεμβρίου) ο Χρήστος Αστερίου, ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης, η Μαρία Μήτσορα, η Ευγενία Μπογιάνου, η Βασιλική Πέτσα, ο Χρίστος Κυθρεώτης και η Κατερίνα Σχινά...
Αγουρα πάθη, επίμονες μνήμες
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
Από τις «Ασύμβατες διαδρομές» της Βάσως Σπηλιοπούλου στη «Γλυσίνα», την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κορομηλά και την πρώτη συλλογή διηγημάτων της Μαρίας Βέρρου τα «Σκάμματα του χρόνου».
Τρεις αξιοπρόσεκτες πρωτοεμφανιζόμενες φωνές
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα
Η «μονοδοξία» είναι όρος της Π. Αθανασιάδη. Περιγράφει εύστοχα τη σταδιακή επιβολή της μίας και μοναδικής «δόξας» στο κοσμοπολιτικό πνευματικό περιβάλλον της όψιμης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, «την πορεία ενός...
Μισαλλοδοξία και ανεκτικότητα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας