Η Συλλογή Κωστάκη θεωρείται παγκοσμίως από τις κορυφαίες με έργα Ρωσικής Πρωτοπορίας, περιζήτητη στα μεγαλύτερα μουσεία σε όλο τον κόσμο. Απλός υπάλληλος της ελληνικής και αργότερα της καναδικής πρεσβείας, ο γεννημένος στη Μόσχα το 1913 Γιώργος Κωστάκης μπορεί να μην είχε επαφή με τη μοντέρνα τέχνη, είχε όμως τη διορατικότητα να διασώσει τα «επαναστατικά» έργα που εξέφραζαν το πνεύμα της Οκτωβριανής Επανάστασης, αλλά απαγορεύτηκαν από τον Στάλιν, με τους καλλιτέχνες να φιμώνονται να διώκονται, να εξορίζονται, να εκτελούνται. Οταν το 1977 ο Κωστάκης έφυγε από τη Ρωσία, άφησε στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ 834 έργα, ενώ αργότερα το Ελληνικό Δημόσιο προχώρησε στην αγορά 1.277 έργων το 2000 και, με απόφαση του τότε υπουργού Πολιτισμού Ευάγγελου Βενιζέλου, η συλλογή προίκισε το τότε νεοϊδρυθέν Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, που μετεξελίχθηκε στον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης ΜΟΜUS.
Πρόθεση της νυν υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη είναι η πολύτιμη συλλογή να στεγαστεί στο Φιξ Θεσσαλονίκης εφόσον ολοκληρωθεί η ανάπλαση και επανάχρησή του. Γι’ αυτό αποτελεί μοναδική ευκαιρία να δούμε στην Αθήνα συγκεντρωμένα ορισμένα από τα διαμάντια της Ρωσικής Πρωτοπορίας στην έκθεση με τίτλο «Ο κόσμος της Πρωτοπορίας: Πόλη, Φύση, Ανθρωπος» που εγκαινιάζεται στις 15 Απριλίου στην Εθνική Πινακοθήκη και θα διαρκέσει μέχρι τις 27 Σεπτεμβρίου. Μία επετειακή έκθεση, καθώς συμπληρώνονται 30 χρόνια από την πρώτη μεγάλη παρουσίαση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα, πάλι στην Εθνική Πινακοθήκη, σε επιμέλεια Αννας Καφέτση, που είχε σημειώσει μεγάλη επιτυχία.
Χθες, μπήκαμε στο preview της νέας έκθεσης και το βλέμμα χόρτασε από χρώματα και γεωμετρικές φόρμες με τις υπογραφές σπουδαίων «απαγορευμένων» καλλιτεχνών, οι οποίοι με τη συμβολή του Γιώργου Κωστάκη αναδύθηκαν από τη λήθη και την αφάνεια. Η επιμελητική πρόταση (από τη γενική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Συραγώ Τσιάρα και την καλλιτεχνική διευθύντρια του ΜΟΜUS Μαρία Τσαντσάνογλου) επανεξετάζει την περίφημη Συλλογή μέσα από το πρίσμα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, μια θεματική που στη Ρωσία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιμο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας. Διαρθρωμένη σε ενότητες, η έκθεση αναδεικνύει την αντισυμβατική, πειραματική, ουτοπική διάσταση της ρωσικής τέχνης που συνομιλεί με τις πολιτικές, ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις της εποχής.
Στην ενότητα «Πόλη» παρατηρούμε πώς η τεχνολογία αλλάζει την καθημερινότητα του ανθρώπου και μέσα από την αισθητική του Κονστρουκτιβισμού προκύπτουν νέες προτάσεις αρχιτεκτονικής, γραφιστικού και βιομηχανικού σχεδιασμού, ένδυσης και πρακτικότητας της ζωής που επηρεάζουν και τις σχέσεις των φύλων.
Στη δεύτερη ενότητα η «Φύση» δεν υποτάσσεται στον Ανθρωπο, αλλά αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής για τους Ρώσους καλλιτέχνες που σε ανύποπτο χρόνο είχαν συνείδηση οικολογική. Στην ενότητα «Σύμπαν» κυριαρχούν τα έργα που σχετίζονται με το όραμα της εξερεύνησης του Διαστήματος και την αναπαράσταση της κοσμικής ύλης. Ο «Ανθρωπος» γίνεται συνδετικός κρίκος ανάμεσα σε όλες τις ενότητες, καθώς βρίσκεται στο επίκεντρο των επαναστατικών και ουτοπικών προτάσεων της ρωσικής πρωτοπορίας. Στα έργα αναδεικνύεται η σχέση της τέχνης με τη συνείδηση, τη συλλογικότητα, την επιστήμη αλλά και την πνευματική και φιλοσοφική αναζήτηση σκιαγραφώντας τον άνθρωπο ως ενεργό δημιουργό στη διαμόρφωση του κόσμου που τον περιβάλλει.
Μία πυκνογραμμένη μα ευανάγνωστη έκθεση όπου αναδεικνύονται μεγάλα και μικρά αριστουργήματα και σε ωθεί να αναζητήσεις περισσότερα για την έντονη μα συχνά ταραγμένη ζωή των καλλιτεχνών και για τις ιστορίες πίσω από τα έργα τους, που γνώρισαν τη δόξα αλλά και τη λογοκρισία.
Το αφιέρωμα ανοίγει με την «Δυναμική πόλη», που το 1919 φιλοτέχνησε ο Γκούσταβ Κλούτσις, και τη «Μελέτη για το μνημείο της Ρόζα Λούξεμπουργκ», της ίδιας χρονιάς, του Ελ Λισίτσκι. Εντυπωσιάζει η άτιτλη σύνθεση του Εντερ Μπορίς, τον οποίο ο Ματιούσιν αποκαλούσε «αυθεντία των πράσινων και βιολέ συνδυασμών» και η χρωματική έκρηξη στην «Ελεύθερη σύνθεση χρωματικών μαζών» (περ. 1918) του Αλεξάντρ Ντρέβιν, ο οποίος εκτελέστηκε στη Μόσχα το 1938. Στεκόμαστε στον «Σουπρεματιστικό σταυρό» (1923) σε άσπρο μαύρο του Ιλιά Τσάσνικ, υπέρμαχου της «καθαρής αίσθησης», χωρίς αναπαράσταση. Στην «Πατριωτική αφίσα κατά των Τούρκων» του Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, που χρονολογείται από το 1914, αλλά και στο εικονογραφημένο βιβλίο ποίησής του «Μιλήστε φωναχτά».
Στη γεμάτη κίνηση «Γυναίκα που ταξιδεύει» (1915) της αγαπημένης ζωγράφου του Γ. Κωστάκη, Λιουμπόβ Ποπόβα, η οποία έφυγε πολύ νέα από τη ζωή, από οστρακιά, μαζί με τον γιό της. Στη γεμάτη ένταση «Γυναίκα στη γέννα» (1908) του Καζιμίρ Μαλέβιτς, στην υπέροχη «Γυναίκα με μακριά μαλλιά» του 1930 του Αλεξάντρ Ντρέβιν, ο οποίος εκτελέστηκε οκτώ χρόνια αργότερα, στη «Μουσικοζωγραφική κατασκευή» (1918) του Μιχαήλ Ματιούσιν, που θυμίζει πουαντιγισμό, στον αιθέριο «Ανθρωπο σε σύννεφο» (τέλη δεκαετίας του ’20) του Σολομόν Νικρίτιν. Υπάρχει και μια καφετιέρα του Νικολάι Σουέτιν από πορσελάνη των Τσάρων και δικά του αφαιρετικά σχέδια.
Προβολές βίντεο για την «ωραία ζωή» στους μοντέρνους καιρούς και άλλα που σκιαγραφούν την περιπέτεια της Συλλογής Κωστάκη, κατατοπιστικά κείμενα, μυούν τους επισκέπτες στην έκθεση, που η αρχιτεκτονική της δομή ευνοεί το μέσα και το έξω, το πέρασμα από μια ενότητα στην άλλη και πάλι πίσω. Αρχιτεκτονικός σχεδιασμός: Nadja Korbut-Kiril Ass.
