«Εξιχνιάζω το τέλμα της καθημερινότητας»

Ο πειραματισμός είναι το Α και το Ω στο πολυδιάστατο καλλιτεχνικό σύμπαν του Μιχάλη Αρφαρά. Από τότε που υπήρξε καθηγητής στο Ινστιτούτο Εικαστικών Τεχνών και Επιστήμης της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Hildesheim στην Κάτω Σαξονία, αλλά και διευθυντής του τομέα Χαρακτικής στην ΑΣΚΤ της Αθήνας, με συμμετοχές σε διεθνείς μπιενάλε χαρακτικής και πολυάριθμα φεστιβάλ πειραματικού κινηματογράφου, συγγραφέας και επιμελητής καλλιτεχνικών βιβλίων. Μια πολύχρονη πορεία που οδηγεί στη σημερινή του πρόταση με τίτλο «Η δύναμη του φανταστικού», στην γκαλερί Εκφραση-Γιάννα Γραμματοπούλου (μέχρι 7/3). Μια πολυμεσική έκθεση που συνδυάζει τη δισδιάστατη εικόνα με το video animation, τις τρισδιάστατες γλυπτικές φιγούρες σε ειδικά σκηνογραφημένες ενότητες και διερευνά τη διάσταση του φανταστικού ως εικαστική έκφραση.

Ο 72χρονος καλλιτέχνης συστήνεται ως αγγελιαφόρος της φανταστικής τέχνης, απομακρύνεται συνειδητά από τη συμβατικότητα και εμπιστεύεται τη δική του πρωτοτυπία. «Το φανταστικό αποτελεί από τη φύση του την αντιστροφή του κανονικού, του γνωστού και του συνειδητού, αντιπροσωπεύει την αντιστροφή της πραγματικότητας σαν ιδανικό διέξοδο και αυτή είναι η δύναμή του. Σε τελική ανάλυση το φανταστικό ζει από την απόκλιση και την αντινομία. Στα έργα μου η αποξένωση και απόρριψη των φυσιολογικών συναρτήσεων είναι αποτελεσματική όσο αυτή και τα σύμβολά της παραμένουν εμφανή», μας λέει. «Θεωρώ προφανές ότι οι περίοδοι πολιτικής, οικονομικής αστάθειας και πολιτισμικής αμφισβήτησης σηματοδοτούν μια έξαρση της φανταστικής τέχνης, σαν δημιουργικής αντιμετώπισης του παρόντος και πρότασης διείσδυσης στο αδιόρατο μέλλον».

● Η εντύπωση που δημιουργείται από τον τίτλο της έκθεσής σας είναι ότι αποτελεί εγχείρημα ανατροπής της σημερινής ασφυκτικής πραγματικότητας. Πώς τη βιώνετε ως καλλιτέχνης και πώς τη μετουσιώνετε σε τέχνη;

Το παρελθόν εμφανίζεται με τη μορφή μιας εξέλιξης, που χάνεται στα παιδικά μου χρόνια, τα σφραγισμένα από τη δικτατορία των συνταγματαρχών, αμυδρά φωτισμένης από την πρώιμη συνείδησή μου, που στη συνέχεια διαμορφώθηκε μέσα σε ένα ασφυκτικά κλειστό μικροαστικό περιβάλλον. Αλλά και το ερχόμενο μέλλον μού είναι επίσης προβληματικά αδιόρατο. Ετσι παραμένω έγκλειστος στον στενό ορίζοντα του προφανούς, περικυκλωμένος από τα δαιμόνια του παρελθόντος και τους δαίμονες ενός πιθανού μελλοντικού ηλεκτρονικού ολοκληρωτισμού. Με την επιμονή όμως που με χαρακτηρίζει, ενεργοποιώ τη δημιουργική φαντασία μου, ώστε να εξιχνιάσω το τέλμα της καθημερινότητας αγγίζοντας το μεταφυσικό άγνωστο. Εδώ, έρχεται η καλλιτεχνική δημιουργία να παίξει έναν κεντρικό ρόλο, με τη φανταστική διάσταση της τέχνης.

● Είστε ένας καταξιωμένος καλλιτέχνης και δάσκαλος, με πολύχρονη δράση στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Θα ήθελα να μου πείτε αρχικά πώς διαμορφώθηκε ο προσωπικός σας καλλιτεχνικός κόσμος, τι σας καθόρισε και τι τον τροφοδοτεί μέχρι σήμερα;

Πέρασα τα παιδικά και νεανικά μου χρόνια στην ελληνική επαρχία. Τα μοναδικά εικαστικά έργα που γνώρισα τότε ήταν οι βυζαντινές εικόνες στην εκκλησία και κάποιες εικονογραφήσεις στο περιοδικό «Ο κόσμος του παιδιού». Τότε όμως είχα την τύχη να ζήσω παραστάσεις από σχεδόν όλους τους μεγάλους καραγκιοζοπαίκτες, που γύριζαν με τους θιάσους τους τις επαρχιακές πόλεις. Εκεί ίσως να βρίσκεται και η ρίζα της μετέπειτα πολύχρονης ενασχόλησής μου με τον πειραματικό κινηματογράφο κινουμένων σχεδίων. Μέχρι σήμερα έχω δημιουργήσει ένα μεγάλο κινηματογραφικό έργο, που έχει άμεση σχέση με τις εικαστικές μου αναζητήσεις στον χώρο της στατικής εικόνας. Τα κινηματογραφικά μου έργα είναι πειραματικά μοντάζ μιας πλειάδας τεχνικών και αισθητικών εκφράσεων του animation. Σε αυτά ξετυλίγεται ένας χείμαρρος εικόνων και ήχων, συμπυκνωμένες εικόνες της αγωνίας των ανθρώπων στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις.

● Πόσο δύσκολο είναι να παραμένει ο καλλιτέχνης πρωτότυπος, αυθεντικός, σε μια εποχή που κατακλύζεται από πληροφορίες και εικόνες, που το σοκ είναι παροδικό, και επίσης μπαίνει στο παιχνίδι η Τεχνητή Νοημοσύνη; Ειδικότερα για την Τ.Ν., νιώθετε ότι είναι απειλή για τους εικαστικούς δημιουργούς;

Ο καλλιτέχνης χρειάζεται να διαθέτει μια σοβαρή εικαστική παιδεία, ώστε να μην παρασύρεται από εφήμερες μόδες και εμπορικά πυροτεχνήματα. Η προσωπική του αποδοχή της δημιουργικής του έρευνας, που βρίσκεται συχνά σε αντίθεση με εποχικά κριτήρια, του προσφέρει τη δύναμη να συνεχίσει και να την εξελίξει σε αισθητικό και υλικοτεχνικό επίπεδο. Η Τεχνητή Νοημοσύνη στηρίζεται στη βάση της λογικής, ώστε να μπορεί να δημιουργεί αισθητικά πονήματα, προερχόμενα από ένα πλήθος καταχωρισμένων σχετικών γνώσεων. Αυτό δεν έχει σχέση με την ανθρώπινη εικαστική δημιουργία. Βέβαια το μέλλον είναι άγνωστο και επίφοβο. Στην τωρινή έκθεση παρουσιάζω μια γλυπτική σύνθεση που ονομάζω «ΑΙ Μάνα Κουράγιο», όπου μια ηλεκτρονική «μάνα» γεννάει σειρές από ομοιόμορφα ανεγκέφαλα ψηφιακά παιδιά, λογικά στρατιώτες μελλοντικών πολέμων.

● Κάνοντας μια αναδρομή στην πορεία σας, υπάρχουν έργα, ενότητες, περίοδοι χρονικές που σας ικανοποιούν περισσότερο και το αντίθετο, υπάρχουν κάποια πράγματα τα οποία θα αλλάζατε αν μπορούσατε;

Η εικαστική δημιουργία επηρεάζεται αναμφισβήτητα από την αισθητική της κάθε εποχής, άμεσα συνδεδεμένης με το πολιτικό σύστημα διακυβέρνησης, αλλά και από την ανάλογη τεχνολογική εξέλιξη. Η δεκαετία του ’70 ήταν για την εικαστική μου δημιουργία κυρίως η εποχή της πειραματικής έντυπης τέχνης που συνδύαζε την κλασική χαρακτική με τη φωτογραφία, την offset και τη μεταξοτυπία. Ηταν η εποχή της pop art. Από το 1980 αναπτύχθηκε ένα νέο εκφραστικό εργαλείο, το video, που εμπλούτισε την εικαστική έκφραση με κίνηση και ήχο. Τότε άρχισα να δημιουργώ πειραματικά έργα κινουμένων σχεδίων βασισμένα στα χαρακτικά μου έργα σε κίνηση. Η τρίτη φάση τη δεκαετία του ΄90 χαρακτηρίζεται από την εξέλιξη του έργου μου στην τρίτη διάσταση, με τη δημιουργία έγχρωμων γλυπτικών έργων και κατασκευών στον χώρο, οι οποίες εμπεριείχαν οθόνες με video animations. Η σύνθετη παρουσίαση των εκφραστικών μέσων που αποτελούν το εικαστικό μου έργο χαρακτηρίζει τη σύγχρονη εκθεσιακή μου πρόταση.