Focus στη Λαμπεντούζα

Συνέντευξη με τον σκηνοθέτη Γιάκομπ Μπρόσμαν

Ο Γιάκομπ Μπρόσμαν (Jacob Brossman) είναι ο σκηνοθέτης/παραγωγός τoυ βραβευμένου -με το Αustrian Film Award- ντοκιμαντέρ «Η Λαμπεντούζα το χειμώνα»(Lampedusa in Winter) . H ταινία αποτελεί πορτραίτο της κοινότητας της Λαμπεντούζα, του νοτιότερου νησιωτικού συνόρου της Ιταλίας και βασικής πύλης εισόδου μεταναστών από την Αφρική στην Ευρώπη, σημείο αναφοράς της μεταναστευτικής κρίσης την τελευταία δεκαετία. «Η Λαμπεντούζα το χειμώνα» θα παρουσιαστεί στο 18ο φεστιβάλ ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης (11-20/3).

Συναντήθηκα με το Γιάκομπ Μπρόσμαν στο μπαρ του παλιού κινηματογράφου Kino Lucerna της Πράγας έχοντας μόλις φέρει σε πέρας ένα τρίχρονο προσωπικό του project για τη Λαμπεντούζα και όντας φανερά αγχωμένος για την επικείμενη παρουσίαση-βράβευση της ταινίας του από τoν οργανισμό-δίκτυο των Europa Cinemas.

Ο Γιάκομπ τριάντα μόλις χρονών από την Αυστρία, παιδί της ευρωπαϊκής αριστεράς, πιστεύει ακόμη με σθένος σε μια Ευρώπη των λαών και της συνεργασίας. Καθώς εκείνες τις μέρες η Πράγα δονούταν από χαμηλής ακόμη έντασης συγκεντρώσεις και αντι-συγκεντρώσεις για το ζήτημα των κέντρων κράτησης των μεταναστών και του κλεισίματος ή μη των Τσεχικών συνόρων στη σκιά της πολιτικής της Ουγγρικής κυβέρνησης, η συζήτηση περιστράφηκε γρήγορα γύρω από τον κινηματογράφο, το μεταναστευτικό,το νόημα της «αλλαγής» και στη σχέση που αναζητείται πλέον ανάμεσα τους.

• Το ντοκιμαντέρ σου «Η Λαμπεντούζα το χειμώνα» έκανε φέτος πρεμιέρα στο φεστιβάλ του Λοκάρνο και ήταν η επίσημη φετινή επιλογή των Europa Cinemas στην Πράγα. Αφιερώνεις μάλιστα την ταινία στην Ευρώπη

Ήταν τιμή για εμένα γιατί πραγματικά ενδιαφέρομαι για δυο πράγματα: το πρώτο είναι το σινεμά και το δεύτερο η Ευρώπη και κάπως έτσι συνδυάστηκαν και τα δυο…

• Πώς έφτασες να ασχοληθείς με το ντοκιμαντέρ;

Αρχικά δεν είχα γνώση για τις δυνατότητες που σου προσφέρει η φόρμα του ντοκιμαντέρ. Πάντοτε με ενδιέφερε η παράδοση των εργατικών φιλμ καθώς είμαι θαυμαστής του Ιταλικού νεορεαλισμού. Μετά ανακάλυψα τον Μάικλ Γκλάβογκερ -τον αυστριακό πρωτοπόρο σκηνοθέτη που πέθανε πέρυσι- ο οποίος έκανε δυνατές ταινίες για τους εργάτες καθώς πίστευε πως η σύγχρονη κοινωνία χάνει σταδιακά την επαφή της με την καθημερινή χειρωνακτική εργασία. Έτσι συνειδητοποίησα πώς με το ντοκιμαντέρ μπορούσα να φτάσω με μεγαλύτερη αμεσότητα στα ζητήματα που με ενδιέφεραν όπως η καθημερινή εργασία και ζωή και το γεγονός πως πολλές διαφορετικές ζωές συνυπάρχουν ταυτόχρονα η μία με την άλλη σε μια πολυεπίπεδη πραγματικότητα.

• Και πώς κατέληξες συγκεκριμένα στη Λαμπεντούζα;

Καθώς ξεκίνησα να ερευνώ τα παραπάνω ερωτήματα ήλθα σε επαφή με ένα σημαντικό ζήτημα: αυτό της μετανάστευσης στην Ευρώπη και των προσφύγων, ενός ζητήματος πολυεπίπεδου που εμπεριέχει πολλές αντιφάσεις και κυρίως το ερώτημα του πώς αντιμετωπίζουμε το ζήτημα ανθρώπων που μας ζητούν προστασία και άσυλο.

Πριν από μερικά χρόνια δούλευα σε ένα σενάριο μυθοπλασίας σχετικά με Εβραίους πρόσφυγες που απωθήθηκαν βίαια από την Ελβετία κατά το Β’ παγκόσμιο πόλεμο. Τότε ξέσπασαν τα γεγονότα της Αραβικής Άνοιξης και είδα εικόνες από τη Λαμπεντούζα και από πρόσφυγες που κατέφθαναν εκεί με μικρά πλοιάρια. Αλλά κάτι έλειπε πάντα από τις εικόνες: Δεν έβλεπα τους ντόπιους κατοίκους να προσφέρουν προστασία, να λένε «καλώς ήλθατε», να βοηθούν τους πρόσφυγες. Η όλη συζήτηση πάντα περιστρεφόταν γύρω από από τον αριθμό των προσφύγων που μπορεί η ΕΕ να απορροφήσει και τότε συνειδητοποίησα πως μετά από τόσα πολλά χρόνια το ερώτημα για τους ανθρώπους που «απωθούνται» παραμένει ουσιαστικά το ίδιο. Τότε αποφάσισα ότι θέλω να κάνω μια ταινία για τη Λαμπεντούζα. Αλλά σε αυτό το νησί πέρα από το προσφυγικό ζήτημα υπήρχε και μια καθημερινότητα από ανθρώπους που δούλευαν σκληρά για την επιβίωση όπως οι ψαράδες του.

• Έμεινες εκεί για 3 χρόνια. Πιστεύεις πως τελικά κατάφερες να αποδώσεις όλα αυτά τα πολύ-επίπεδα της καθημερινότητας;

Επισκεπτόμασταν με το συνεργείο τη Λαμπεντούζα κάθε χειμώνα και μέναμε εκεί περίπου 3 μήνες κάθε χρόνο. Έτσι χτίσαμε μια επικοινωνία εμπιστοσύνης με τους κατοίκους κάτι που δεν ήταν καθόλου εύκολο. Δεν ήθελα να παίρνω στημένες συνεντεύξεις καθώς προέρχομαι από την παράδοση του σινεμά της παρατήρησης όπου η αφήγηση αναδεικνύεται από πραγματικές στιγμές της καθημερινότητας. Ποτέ δε ξέραμε αν θα καταφέρουμε να αποτυπώσουμε όλα αυτά τα επίπεδα της καθημερινότητας του νησιού. Είναι μια ταινία για πολλά πράγματα που συμβαίνουν ταυτόχρονα: άνθρωποι που προσπαθούν να σώσουν πρόσφυγες, άνθρωποι που κριτικάρουν την πολιτική των συνόρων της ΕΕ,, η καθημερινότητα και τα προβλήματα της κοινότητας παράλληλα με την καθημερινότητα των προσφύγων εκεί. Υπήρχαν πολλές οπτικές και η μία χωρίς την άλλη θα ήταν άσκοπη…

• Πιστεύεις ότι εν τέλει βγήκε κάποιο συνεκτικό μήνυμα από όλα αυτά;

Το πρώτο μήνυμα από την Λαμπεντούζα είναι ότι η ζωή συνεχίζεται. Δεύτερον: Εκεί δεν υπάρχει χώρος για ρατσισμό ή μίσος. Φυσικά και υπάρχουν κάτοικοι που εναντιώνονται στους πρόσφυγες αλλά δεν έχουν έρεισμα και λόγο και αναγκάζονται να τον κρατούν κλεισμένο πίσω από την πόρτα του σπιτιού τους. Και αυτό είναι μια μεγάλη επιτυχία! Τρίτον, ένα ενδιαφέρον συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι το κράτος θα ήταν παντελώς χαμένο δίχως την εθελοντική βοήθεια όλων αυτών των ανθρώπων της κοινότητας που βοηθάνε τους πρόσφυγες, μεταφράζουν τη γλώσσα τους και τους προσφέρουν ρούχα, και φαγητό αλλά προπάντων αξιοπρέπεια.

Στο ντοκιμαντέρ βλέπουμε την ιταλική ακτοφυλακή να κάνει συνετά και θαρραλέα το καθήκον της . Παρ’ όλα αυτά στην Ιταλία έχουν υπάρξει πολλές αναφορές στο παρελθόν για δεκάδες περιστατικά πρακτικών παράνομης απώθησης μεταναστών (push back) ενω τα τελευταία χρόνια η αντίστοιχη ελληνική ακτοφυλακή έχει κληθεί να λογοδοτήσει για τις ίδιες πρακτικές στο Αιγαίο όπως χαρακτηριστικά στο Φαρμακονήσι.

Είναι αλήθεια ότι έχουν υπάρξει περιπτώσεις που η ιταλική ακτοφυλακή έχει καταδικαστεί από το ευρωπαϊκό δικαστήριο για παράνομες απωθήσεις. Αλλά στη Λαμπεντούζα οι ακτοφύλακες όπως βλέπουμε στο φιλμ έχουν σώσει δεκάδες ζωές κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες και θεωρούνται ήρωες από την τοπική κοινωνία. Δε ξέρω την κατάσταση στα ύδατα της Ελλάδας αλλά στη Λαμπεντούζα η θάλασσα είναι ανοικτή και δεν υπάρχει στεριά οπουδήποτε εκεί κοντά και έτσι οι ακτοφυλακές-ακόμη και οι ποιο δεξιοί από αυτούς- γνωρίζουν πως η απώθηση ισοδυναμεί με βέβαιο θάνατο. Έτσι δεν υπάρχουν πολλά τραγικά περιστατικά. Από την άλλη μεριά στο νησί υπάρχουν πολλές ΜΚΟ και άλλα άτομα που εποπτεύουν την κατάσταση και την ακτοφυλακή κάτι που είναι πολύ σημαντικό. Πιστευω πως το φταίξιμο βρίσκεται σε κρατικό επίπεδο και όχι σε προσωπικό.

• Αλλά φαίνεται πως πέρα από τη διαχείριση σε ανθρωπιστικό επίπεδο η ΕΕ πολιτικά αυστηροποιεί -sic- την μεταναστευτική της πολιτική

Η ΕΕ αυτή τη στιγμή βρίσκεται σε πολύ δύσκολη θέση καθώς πάνω από όλα υπάρχει έλλειμμα δημοκρατίας εντός της. Μου φαίνεται ότι διοικείται όχι από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αλλά από ισχυρές χώρες κράτη όπως η Γερμανία που προασπίζονται τα συμφέροντα μιας μειοψηφίας ανθρώπων. Έτσι όπως έχει, δεν υπάρχει έδαφος για πραγματική αλληλεγγύη μεταξύ των κρατων της ΕΕ. Αν παρατηρησει κανέις την οικονομική ανάπτυξη ανάμεσα στα ευρωπαικά κράτη υπάρχει τεράστια ανισότητα. Αν δεν υπάρχει λοιπόν ισοτιμία και δικαιοσύνη σε αυτά τα επίπεδα πως μπορεί να ζητείται αλληλεγγύη απέναντι στους πρόσφυγες; Είναι όμως καθήκον όλων μας να προσφέρουμε τη δυνατότητα σε κάθε πρόσφυγα να αποφασίζει για τη ζωή του. Είναι λοιπόν ευκαιρία η λεγόμενη προσφυγική κρίση να αποτελέσει «κουδούνι» για την Ευρώπη να δείξει συνοχή και αλληλεγγύη σε όλα τα επίπεδα της συνύπαρξης και συνεργασίας μεταξύ των μερών της. Το ερώτημα είναι μπορεί αυτό να γίνει σε συνθήκες άκρατου ανταγωνισμού μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών όταν το ένα προσπαθεί να κυριαρχήσει στις αγορές και να πουλήσει τα προϊόντα του σε φθηνότερες τιμές; Όσο αυτό αποτελεί το κύρίαρχο παράδειγμα δεν το νομίζω…

• Και οι μετανάστες/ριες πάντα ήταν η λύση για φθηνό εργατικό όσο όμως ερχόντουσαν ρυθμισμένα και σε σειρά… Τώρα που η κατάσταση στην Ανατολή ξέφυγε από τον έλεγχο των Δυτικών κρατών ακόμη και βόρειες χώρες όπως η Πολωνία και η Ουγγαρία κλείνουν τα σύνορά τους.

Ο Αυστριακός υπουργός των εσωτερικών είπε πως πρέπει να κάνουμε την Αυστρία να φαίνεται «ανελκυστική» για τους πρόσφυγες. Αυτή η πολιτική βασίζεται στην οικονομική γεωπολιτική και τέτοιες πολιτικές είναι πάντα πολιτικές του ανταγωνισμού. Αφήνουν τους πλούσιους να μπουν και συμπεριφέρονται άσχημα στους φτωχούς για να φεύγουν. Πιστεύουν πώς όσο καλύτερα συμπεριφερθούν στον ένα πρόσφυγα τόσο ταχύτερα θα καταφθάσουν και οι επόμενοι. Αλλά όταν κάποιες χώρες ρίχνουν τα στάνταρ τότε οι υπόλοιπες πρέπει να φτιάχνουν δομές αλληλεγγύης

• Δεν είναι λίγο ρομαντικό να πιστεύει κάποιος/κάποια σε δομές αλληλεγγύης σε επίπεδο κρατών μέσα στην ΕΕ;

Σύμφωνα με την αριστερή παράδοση ξέρουμε τι θέλουμε αλλά δε ξέρουμε πώς να το κατορθώσουμε. Πρέπει να το μάθουμε στην πράξη. Αλλά ξέρουμε πως να ζούμε με αναπάντητα ερωτήματα και να πώς να βγαίνουμε έξω και να ρωτάμε την ίδια στιγμή. Οι άνθρωποι έχασαν την ελπίδα τους μετά την Αραβική Άνοιξη και θεώρησαν πως η αλλαγή και η επανάσταση είναι κάτι το μάταιο, αλλά μετά την εμπειρία με τους πρόσφυγες συνειδητοποίησαν πώς μπορούν να κάνουν κάτι στην πράξη και με το να το κάνουν ύψωσαν τη φωνή τους και έδωσαν ένα σύνθημα. Πιστεύω πώς αυτή η ενεργοποίηση δίνει στους ανθρώπους νέο νόημα στη ζωή τους και ίσως εκεί βρίσκεται η απάντηση. Είναι σημαντικό να νιώθουμε πώς μπορούμε να κάνουμε κάτι, ότι μπορούμε να το κατορθώσουμε. Στη Λαμπεντούζα βλέπουμε ότι οι άνθρωποι εκεί το κατορθώνουν. Η αξιοπρέπεια που χαρίζουμε στους πρόσφυγες μας εμπλουτίζει όλους μας και θέλω να πιστεύω πώς η ταινία αυτή θα δώσει κουράγιο σε ανθρώπους να προσπαθήσουν να κατορθώσουν κάτι.