Η «Οδύσσεια» του Νόλαν: Η ταινία που προκάλεσε… «τρωικούς» πολέμους

Υπάρχουν ταινίες που περιμένεις να δεις, φορές και με ανυπομονησία. Υπάρχουν, όμως, και ταινίες που γίνονται γεγονός πριν καν προβληθεί το πρώτο τους καρέ. Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, ενός από τους πλέον επιδραστικούς σκηνοθέτες διεθνώς, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.

Δεν είναι τυχαίο πως λίγες ημέρες πριν από την έξοδό της στις ελληνικές αίθουσες (βγαίνει 17/7), η νέα υπερπαραγωγή του δημιουργού των «Inception», «Interstellar», «Δουνκέρκη» και του πολυβραβευμένου «Οπενχάιμερ» έχει ήδη προκαλέσει ενθουσιασμό, αλλά και πολιτικές αντιπαραθέσεις, καλλιτεχνικές διαφωνίες και έντονες συζητήσεις ή ακόμη και… εκκλήσεις, όπου γίνεται λόγος για διεθνές μποϊκοτάζ! Και όλα αυτά πριν ακόμα οι θεατές αποφασίσουν αν πρόκειται για αριστούργημα ή για μια μεγαλοπρεπή μεν, αποτυχία δε. Τελικά, το έχει η μοίρα του του Νόλαν: η συζήτηση για τις ταινίες του ν’ αρχίζει πολύ πριν πέσουν οι τίτλοι έναρξης.

Ο μεγαλύτερος τζόγος

Με προϋπολογισμό που αγγίζει τα 250 εκατομμύρια δολάρια (για την κάλυψη του κόστους απαιτούνται παγκόσμιες εισπράξεις άνω των 500 με 600 εκατομμυρίων μόνο για να γίνει απόσβεση), η «Οδύσσεια» είναι η ακριβότερη παραγωγή που έχει σκηνοθετήσει ποτέ ο Νόλαν. Ο «Οπενχάιμερ» κόστισε 100 εκατ., ωστόσο μετά τον θρίαμβο της ταινίας (μόνο στα Οσκαρ το 2023 απέσπασε επτά βραβεία), ο σκηνοθέτης θα μπορούσε να επιλέξει οποιοδήποτε ασφαλές εμπορικό πρότζεκτ. Αντί γι’ αυτό, αποφάσισε να μεταφέρει στον κινηματογράφο ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας: την «Οδύσσεια» του Ομήρου, ποίημα 12.000 στίχων περίπου, γραμμένο πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια.

Το στοίχημα για τον ίδιο δεν είναι δύσκολο να το φανταστεί κανείς: δεν πρόκειται απλώς για ακόμη μία κινηματογραφική μεταφορά του Ομήρου. Πρόκειται για την προσπάθεια ενός από τους σημαντικότερους δημιουργούς του σύγχρονου σινεμά να αποδείξει ότι ένας αρχαίος ελληνικός μύθος μπορεί να λειτουργήσει ως blockbuster του 21ου αιώνα.

Πρώτη φορά στην Ιστορία

Ο Νόλαν δεν αρκέστηκε στην κλίμακα-οικονομική, καλλιτεχνική και δημοφιλίας για την ταινία του. Θέλησε να σπάσει και ένα τεχνολογικό φράγμα: η «Οδύσσεια» είναι η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία στην Ιστορία που γυρίστηκε εξ ολοκλήρου σε φιλμ IMAX 70 mm, χρησιμοποιώντας μια νέα γενιά καμερών που σχεδιάστηκε αποκλειστικά για τις ανάγκες της παραγωγής. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης αποκάλυψε ότι ονειρευόταν μια τέτοια ταινία ήδη από το 1986, όταν, ως δεκαεξάχρονος τότε, είδε για πρώτη φορά προβολή IMAX στο Σικάγο. Χρειάστηκαν σχεδόν σαράντα χρόνια μέχρι να υπάρξει η τεχνολογία που είχε στο μυαλό του, αλλά τα κατάφερε. Συνολικά χρησιμοποιήθηκαν πάνω από δύο εκατομμύρια πόδια φιλμ, ενώ τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν σε πέντε χώρες: Ελλάδα, Ιταλία, Σκοτία, Ισλανδία και Μαρόκο.

Καστ σαν… απονομή Οσκαρ

Στον πρωταγωνιστικό ρόλο βρίσκεται ο Ματ Ντέιμον που υποδύεται τον Οδυσσέα. Ο ίδιος πέρασε μήνες προπόνησης ώστε στα 54 του να αποκτήσει ίσως την καλύτερη φυσική κατάσταση της καριέρας του και να μπορέσει να ανταποκριθεί στον ρόλο. Μιλάμε για μια εντυπωσιακή σωματική μεταμόρφωση. Μάλιστα οι φωτογραφίες με τον ίδιο από τα γυρίσματα στην Ιταλία έγιναν viral ήδη από πέρυσι, με τα διεθνή μέσα να σχολιάζουν τη θεαματική εικόνα του. Ο Ντέιμον έχει δηλώσει ότι τα γυρίσματα ήταν τόσο απαιτητικά, ώστε ένιωθε σαν να συμμετείχε σε «έξι ή επτά διαφορετικές ταινίες ταυτόχρονα», εξαιτίας των συνεχών μετακινήσεων και των δύσκολων φυσικών τοποθεσιών. «Ηταν ένας ηγέτης. Ηταν μια πολύ δύσκολη ταινία και κανείς δεν δούλεψε πιο σκληρά από τον Ματ», έχει πει ο Τομ Χόλαντ, που παίζει τον Τηλέμαχο.

Εκτός από αυτούς τους δύο, στην ταινία παρατάσσεται ένα καστ που δύσκολα συναντά κανείς ακόμη και στις μεγαλύτερες υπερπαραγωγές: Η Αν Χαθαγουέι υποδύεται την Πηνελόπη. Η Ζεντάγια ενσαρκώνει την Αθηνά. Η Σαρλίζ Θέρον υποδύεται την Καλυψώ. Ο Ρόμπερτ Πάτινσον εμφανίζεται ως Αντίνοος, ενώ στην ταινία συμμετέχουν ακόμη οι Τζον Μπέρνταλ, Τζον Λεγκιζάμο, Σαμάνθα Μόρτον, Μπένι Σαφντί, Μία Γκοθ και πολλοί ακόμη.

Το… beef για την Ωραία Ελένη

Η μεγαλύτερη συζήτηση στην Ελλάδα δεν αφορούσε τον Οδυσσέα, αλλά την Ωραία Ελένη – τη μόνη που δεν αναφέραμε έως τώρα. Ακριβώς γιατί η επιλογή της βραβευμένης με Οσκαρ Κενυάτισσας Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ελένης προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, λόγω του χρώματος του δέρματός της. Κάποιοι μίλησαν για αυθαίρετη ιστορική επιλογή. Αλλοι για προσπάθεια επιβολής σύγχρονων αντιλήψεων περί εκπροσώπησης μειονοτήτων και συμπεριληπτικότητας σε έναν αρχαιοελληνικό μύθο.

Η συζήτηση ξέφυγε γρήγορα από τα όρια της Ελλάδας, με πολιτικά πρόσωπα, σχολιαστές και τον Ιλον Μασκ να σχολιάζουν δημόσια το θέμα. Ο τελευταίος κατέκρινε τον Νόλαν γι’ αυτή του την επιλογή, λέγοντας πως υπέκυψε σε κριτήρια διαφορετικότητας (DEI) και ότι αλλοιώνει τα ομηρικά έπη μόνο και μόνο για να κερδίσει βραβεία. Από την άλλη πλευρά, πανεπιστημιακοί και ιστορικοί υπενθύμισαν ότι τα ομηρικά έπη ανήκουν πλέον στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά και κάθε εποχή δικαιούται να τα επαναδιαβάζει με τον δικό της τρόπο.

Ακόμη μία ένσταση που ακούστηκε έντονα ήταν η σχεδόν παντελής απουσία Ελλήνων ηθοποιών από μια ταινία βασισμένη στο σημαντικότερο ελληνικό λογοτεχνικό έργο και ίσως και το σπουδαιότερο παγκοσμίως.

Το τρέιλερ και οι… Βίκινγκς

Η κριτική αυτή διατυπώθηκε όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στον διεθνή Τύπο, με αρκετούς να θεωρούν ότι θα μπορούσε να υπάρχει μεγαλύτερη ελληνική παρουσία στο καστ, με το επιχείρημα πως «το Χόλιγουντ ζητά εκπροσώπηση για όλους, εκτός από τους Ελληνες» – δεν έχουν κι άδικο…

Το πρώτο τρέιλερ της ταινίας πέτυχε κάτι σπάνιο. Μέσα σε 24 ώρες ξεπέρασε τα 121 εκατομμύρια προβολές παγκοσμίως και έγινε ένα από τα δημοφιλέστερα όλων των εποχών (προσωπικά το βρήκα βαρετό, αλλά το γεγονός παραμένει: είναι από τα δημοφιλέστερα). Ταυτόχρονα όμως προκάλεσε και χιλιάδες σατιρικά σχόλια, λόγω… προφοράς. Οι περισσότεροι ηθοποιοί της ταινίας μιλούν με σύγχρονη αμερικανική προφορά, με αποτέλεσμα ορισμένες ατάκες, όπως οι προσφωνήσεις «Dad» και «Daddy», να γίνουν αμέσως αντικείμενο χλευασμού στα κοινωνικά δίκτυα. Δεν ήταν λίγοι όσοι σχολίασαν ότι οι ήρωες ακούγονται περισσότερο σαν να βρίσκονται στην… Ιθάκη της Νέας Υόρκης παρά στην Ιθάκη του Ομήρου.

Αλλοι έγραψαν ότι οι διάλογοι θυμίζουν περισσότερο ουρά έξω από Starbucks παρά αρχαιοελληνικό έπος – κρίνοντας από το τρέιλερ, όλα τα παραπάνω έχουν βάση αλήθειας, καθώς ακούσαμε χιλιοειπωμένες ατάκες από παρόμοια «επικά» αμερικανικά φιλμ, εκκινώντας από αυτά της Αγριας Δύσης.

Οι αντιδράσεις ωστόσο δεν σταμάτησαν στη γλώσσα. Ιστορικοί, αρχαιολόγοι και λάτρεις της αρχαίας Ιστορίας παρατήρησαν ότι: οι πανοπλίες θυμίζουν μεταγενέστερες εποχές, αρκετά κράνη δεν αντιστοιχούν στη μυκηναϊκή περίοδο, ορισμένα πλοία μοιάζουν περισσότερο με σκανδιναβικά πολεμικά, ενώ κάποια τερατώδη πλάσματα εμφανίζονται με εξοπλισμό που θυμίζει Αναγέννηση. Υπάρχει το αντεπιχείρημα πως ο Νόλαν δεν γυρίζει ντοκιμαντέρ αλλά πρόκειται για μια καλλιτεχνική μεταφορά, η οποία δικαιούται δημιουργικές ελευθερίες. Αν και, θυμίζουμε, αυτή η ταινία ήταν σκοπός ζωής για τον δημιουργό της.

Η πολιτική θύελλα

Ισως η σοβαρότερη διαμάχη δεν αφορά ούτε τον Ομηρο ούτε το Χόλιγουντ. Αφορά τη Δυτική Σαχάρα. Μέρος της ταινίας γυρίστηκε στην περιοχή Ντάχλα, στη Δυτική Σαχάρα, έδαφος που ελέγχεται από το Μαρόκο αλλά θεωρείται από τον ΟΗΕ μη αυτοδιοικούμενη περιοχή. Το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Σαχάρας (FiSahara) κατηγόρησε δημόσια την παραγωγή ότι, έστω άθελά της, συμβάλλει στη νομιμοποίηση της μαροκινής κατοχής και κάλεσε ακόμη και σε διεθνές μποϊκοτάζ της ταινίας. Μάλιστα, Ισπανοί καλλιτέχνες, ανάμεσά τους και ο Χαβιέρ Μπαρδέμ, υπέγραψαν επιστολές ζητώντας να αφαιρεθούν τα συγκεκριμένα πλάνα από την τελική κόπια.

Ο Νόλαν δεν έχει απαντήσει δημόσια στις κατηγορίες. Αυτό όμως που έχει δηλώσει, μέσω του περιβάλλοντός του, είναι πως η εμμονή του με το πραγματικό ήταν αυτή που τον έκανε να επιλέξει συγκεκριμένες τοποθεσίες για τα γυρίσματα. Πράγματι, είναι ελάχιστη η χρήση του green screen στην ταινία: τα πλοία είναι πραγματικά, όπως και τα σκηνικά, και οι τοποθεσίες αληθινές. Ο σκηνοθέτης επέμεινε να γυριστούν σκηνές μέσα στο Σπήλαιο του Νέστορα στη Μεσσηνία, σε ελληνικές ακτές, σε κάστρα, σε απομονωμένα τοπία της Ισλανδίας και της Σκοτίας, επιδιώκοντας οι ηθοποιοί να βιώσουν τις ίδιες δυσκολίες που θα αντιμετώπιζαν οι ήρωες του Ομήρου.

Η προπώληση που έγραψε Ιστορία

Ισως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι τα εισιτήρια για επιλεγμένες προβολές IMAX άρχισαν να πωλούνται έναν ολόκληρο χρόνο πριν από την πρεμιέρα! Μάλιστα, μέσα σε λίγες ώρες για πολλές προβολές είχαν εξαντληθεί, κάτι που θεωρείται σχεδόν πρωτοφανές για το Χόλιγουντ πλέον, ακριβώς γιατί σπαταλώνται εκατομμύρια σε ταινίες με ειδικά εφέ και δεν βγάζουν τα λεφτά τους. Τώρα, ο Νόλαν επιχειρεί κάτι διαφορετικό: Προσπαθεί να αποδείξει ότι ο Ομηρος μπορεί να σταθεί απέναντι στα υπερηρωικά franchises, στις πλατφόρμες streaming και στον κατακερματισμό της σύγχρονης προσοχής. Είναι ίσως η πιο φιλόδοξη απόπειρα της καριέρας του.

Αν πετύχει, θα έχει επαναφέρει το μυθολογικό έπος στην κορυφή του παγκόσμιου κινηματογράφου. Αν αποτύχει, θα πρόκειται για μία από τις ακριβότερες και πιο πολυσυζητημένες αποτυχίες στην ιστορία του Χόλιγουντ. Το μόνο βέβαιο είναι ότι η «Οδύσσεια» δεν θα κριθεί μόνο για τη σκηνοθεσία, τις ερμηνείες ή τα εφέ της. Θα κριθεί και για το κατά πόσο κατάφερε να ισορροπήσει ανάμεσα στον σεβασμό απέναντι στο ομηρικό κείμενο και στην αμερικανική ματιά πάνω στο σινεμά. Η συνέχεια επί της οθόνης σε λίγες μέρες…