Θεόδωρος Στάμος: Η ατέρμονη γοητεία ενός «οξύθυμου» εικαστικού

«Η τέχνη είναι ο εορτασμός του αγνώστου· η φύση ένα πνευματικό πεδίο μέσα στο οποίο ο δημιουργικός νους ασχολείται με την ερμηνεία αξιών και όχι με την περιγραφή γεγονότων», πρέσβευε ο Θεόδωρος Στάμος (1922-1997), ο πρωτοποριακός καλλιτέχνης της διασποράς, κομβική μορφή του αμερικανικού αφηρημένου εξπρεσιονισμού, ο οποίος με σθένος και αποφασιστικότητα διεκδίκησε τη θέση του στον χώρο της σύγχρονης τέχνης και υπερασπίστηκε τις ιδέες του.

Τον κόσμο του επιδραστικού καλλιτέχνη έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε ή να εξερευνήσουμε με την έκθεση «Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό πεδίο» που παρουσιάζεται στη Roma Gallery, εστιάζοντας στην ενότητα «Ατέρμονα πεδία» που τον απασχόλησε από το 1970 έως το τέλος της ζωής του. Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφουν η ιστορικός τέχνης Αλια Τσαγκάρη και ο διευθυντής της Roma Gallery Ηριδανός Τσιριγκούλης.

Γεννημένος στο Μανχάταν από Ελληνες γονείς με καταγωγή από τη Λευκάδα και τη Σπάρτη, ο Στάμος, το 1943, σε ηλικία μόλις είκοσι ενός ετών, πραγματοποίησε την πρώτη ατομική του έκθεση, οργανωμένη από τη θρυλική γκαλερίστα Betty Parsons, η οποία αναγνώρισε στο έργο του την «αίσθηση των φυσικών δυνάμεων» και «την ικανότητά του να μεταφράζει αυτή την αντίληψη σε ζωγραφική έκφραση». Την ίδια περίοδο συνδέθηκε στενά με τους Adolph Gottlieb, Barnett Newman και Mark Rothko.

Το 1950, μαζί με τους Rothko, Pollock, Newman, Gottlieb και άλλους καλλιτέχνες που αποτέλεσαν το κίνημα των «Οξύθυμων» (Ιrascibles) συνυπέγραψε τη γνωστή επιστολή διαμαρτυρίας προς το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, αντιδρώντας στον αποκλεισμό της πρωτοποριακής αφαίρεσης από την έκθεση American Painting Today – 1950. Την επόμενη χρονιά, η εμβληματική φωτογραφία των «Irascibles» της Nina Leen για το περιοδικό Life συνέβαλε καθοριστικά στη δημόσια ταύτιση της ομάδας με τη νέα αμερικανική τέχνη, με τον νεαρό Στάμο να καταλαμβάνει εξέχουσα θέση ανάμεσα στις ηγετικές μορφές της.

Η αθηναϊκή έκθεση εστιάζει τώρα στις τελευταίες του αναζητήσεις. Στα έργα όπου η φύση παύει να αντιμετωπίζεται ως αναπαραστατικό δεδομένο και μετασχηματίζεται σε κοσμολογικό πεδίο, ενώ η ζωγραφική μετατοπίζεται από την περιγραφή προς την άρθρωση μεταφυσικών αναζητήσεων. «Περιλαμβάνοντας επιλογή “Ατέρμονων πεδίων” από τις υποσειρές Λευκάδα, Ιερουσαλήμ και Τορίνο, η έκθεση αναδεικνύει τη διακριτή θέση του Ελληνα καλλιτέχνη ανάμεσα στη ζωγραφική χρωματικού πεδίου και στη χειρονομιακή αφαίρεση, χωρίς να ταυτίζεται πλήρως με καμία από τις δύο κατηγορίες», επισημαίνουν οι επιμελητές.

«Μέσω ρηγματωμένων οριζόντων, ιδεογραφικών ιχνών και παλλόμενων χρωματικών επιφανειών, τα έργα της έκθεσης φέρνουν στο προσκήνιο την πορεία μετασχηματισμού της εμπειρίας συγκεκριμένων τόπων σε διευρυμένα χρωματικά πεδία ουλτραμαρίν, άλικου κόκκινου, ίντιγκο και ιώδους, για να αναφέρουμε μόνο κάποιους από τους τόνους της εξεζητημένης χρωματικής κλίμακας του Στάμου. Υπό αυτό το πρίσμα, τα “Ατέρμονα πεδία” διευρύνουν τη μετάβαση του αφηρημένου εξπρεσιονισμού προς μια περισσότερο στοχαστική και μεταφυσική σύλληψη του ζωγραφικού χώρου».

Με μια καριέρα που διήρκεσε περισσότερες από πέντε δεκαετίες, ο Στάμος συμμετείχε σε ορισμένες από τις σημαντικότερες εκθέσεις της μεταπολεμικής τέχνης, μεταξύ των οποίων οι Younger American Painters (Guggenheim, 1954), The New American Painting as Shown in Eight European Countries 1958-1959 (MoMA, 1959) και documenta II (Κάσελ, 1959). Εργα του βρίσκονται σήμερα σε σημαντικές δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές, μεταξύ των οποίων το Museum of Modern Art, το Whitney Museum of American Art και το Solomon R. Guggenheim Museum στη Νέα Υόρκη, καθώς και η Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα.

info: Roma Gallery, Ρώμα 5, Αθήνα, τηλ. 213035 8344 | roma-gallery.com | Ωρες λειτουργίας: Τρίτη, Πέμπτη, Παρασκευή: 11.00-20.00 Τετάρτη, Σάββατο: 11.00-16.00. Μέχρι 4 Ιουλίου.