Σε συνέχεια του προηγούμενου άρθρου μου (βλ. στο φύλλο της «Εφ.Συν.» του προηγούμενου Σαββατοκύριακου, 25-26.10.2025) ακολουθεί εδώ το κείμενο με τις συγκεκριμένες προτάσεις που υπηρετούν, κατά τη γνώμη μου, μια πολιτική εργασίας που πρέπει να βρίσκεται στον πυρήνα του σχεδιασμού μιας ευρύτερης συμμαχίας κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων. Πρόκειται για μέρη της εισήγησής μου στη διημερίδα με θέμα «Παραγωγική Ελλάδα 2030 – Μετασχηματισμός με όραμα, δικαιοσύνη και αποτελεσματικότητα», που έγινε στις 10 και 11 Οκτωβρίου 2025 στην Αθήνα. Το βίντεο της εισήγησης του σ. βρίσκεται στο https://www.youtube.com/watch?v=ECa5fXaT7Pg
Στο προηγούμενο άρθρο αφετηρία της ανάπτυξης ήταν μια σειρά διαπιστώσεων:
Α. Κυρίαρχη βία και ανομία στην κοινωνία σήμερα δεν είναι η βία της εκτεταμένης εγκληματικότητας, όπως πιστεύεται, αλλά η βία και η ανομία της ατομικής διαπραγμάτευσης και της ατομικής σύμβασης εργασίας, η διάχυτη βία και ανομία στη δουλειά και άρα και στη ζωή των ανθρώπων.
Β. Η στρατηγικού χαρακτήρα αντιμεταρρύθμιση της κυβέρνησης της Ν.Δ. είναι ακριβώς η μετάθεση του κέντρου βάρους από τις Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας (ΣΣΕ) και τις Διαιτητικές Αποφάσεις προς την κατεύθυνση της ατομικής σύμβασης εργασίας. Για να παραφράσουμε τον Πασκάλ, η κυβέρνηση της Ν.Δ. αφαίρεσε ισχύ από το εργατικό δίκαιο και έδωσε δίκαιο στην ισχύ των εργοδοτών.
Γ. Η πολιτική της εσωτερικής υποτίμησης διά της μείωσης των μισθών συνεχίζεται, ουσιαστικά, με ενέργειες, πράξεις και παραλείψεις της κυβέρνησης που οδηγούν σε συνεχή μείωση των πραγματικών μισθών. Η χώρα έγινε χώρα φτηνής και επισφαλούς εργασίας. Οι ΣΣΕ εξαρθρώνονται, το (συνταγματικό κατά την Ολομέλεια του ΣτΕ 2307/2014) δικαίωμα μονομερούς προσφυγής στη Διαιτησία του ΟΜΕΔ ακρωτηριάζεται και η ρύθμιση των κρίσιμων όρων εργασίας παραδίδεται στον εργοδότη μέσω της ενίσχυσης της ατομικής σύμβασης εργασίας και του διευθυντικού δικαιώματος. Γιατί η ατομική σύμβαση εργασίας είναι μια ανελεύθερη για τον εργαζόμενο σύμβαση. Ο εργαζόμενος είναι ελεύθερος να συνάψει μια σύμβαση εργασίας, δεν είναι ωστόσο ελεύθερος να μην τη συνάψει. Γιατί δεν είναι ελεύθερος όποιος ενεργεί υπό το κράτος της ανάγκης βιοπορισμού. Η ατομική σύμβαση εργασίας είναι η παρένδυση της βίας και της ανομίας στις εργασιακές σχέσεις.
Δ. Η κατάρρευση των ονομαστικών, αρχικά, και των πραγματικών μισθών στη συνέχεια απειλεί, προφανώς, και την οικονομία. Το ΑΕΠ στη χώρα μας, όπως και στις περισσότερες χώρες, παράγεται κατά τα 2/3 περίπου από την εσωτερική ζήτηση, η οποία καταρρέει ως συνέπεια των πολιτικών των μνημονίων, πολιτικών που συνεχίζονται, ουσιαστικά, από την κυβέρνηση της Ν.Δ.
Ε. Την ίδια στιγμή με τα μέτρα της κυβέρνησης της Ν.Δ. το 8ωρο και το 5θήμερο πεθαίνουν, οι πραγματικοί μισθοί συρρικνώνονται, η επισφάλεια και ο φόβος της απόλυσης απλώνονται, τα νομοθετικά αναχώματα προστασίας κατεδαφίζονται, ενώ ούτε ο δικαστικός έλεγχος λειτουργεί. Ας μην το ξεχνάμε: Οταν πυροβολούν την εργασία και γενικά τα δικαιώματα είναι οι άνθρωποι που πέφτουν.
Ο πυρήνας των μέτρων που προτείνονται αναφέρεται στη συλλογική αυτονομία, στην αποκατάσταση της αυτόνομης ρυθμιστικής εξουσίας των μερών των εργασιακών σχέσεων. Σημειώνω ότι η συλλογική διαπραγμάτευση είναι ο πρωτογενής και αυτόνομος μηχανισμός διανομής του παραγόμενου πλούτου και η σημασία της για την οικονομία είναι αυτόδηλη. Εννοείται ότι στις εκκρεμότητες παραμένει και η ριζική αναμόρφωση του φορολογικού συστήματος, που αποτελεί τον βασικό μηχανισμό αναδιανομής πλούτου (φόροι μεγάλης περιουσίας) και εισοδήματος.
Τα προτεινόμενα μέτρα δεν είναι τα μόνα αναγκαία, θα πρέπει να πλαισιωθούν και με άλλα μέτρα που ο χώρος δεν επιτρέπει να παρουσιαστούν εδώ. Είναι ωστόσο τα βασικά μέτρα που πρέπει κατά προτεραιότητα να ληφθούν για την ανάταξη των όρων εργασίας και ιδίως των μισθών και επομένως και της οικονομίας. Αυτά τα μέτρα είναι τα εξής:
1. Το κράτος έχει μια πρωταρχική υποχρέωση, να φέρει τους μισθούς στο ύψος που θα είχαν χωρίς τις μειώσεις που επιβλήθηκαν, να επιστρέψει ό,τι αφαίρεσε από τους εργαζόμενους στο πλαίσιο ενός προγράμματος δύο έως τριών ετών. Αναγκαία εδώ είναι παράλληλα και η λήψη αποτελεσματικών μέτρων για τον έλεγχο των τιμών των βασικών αγαθών διαβίωσης με σκοπό την προστασία της αγοραστικής δύναμης και της βιοποριστικής λειτουργίας των μισθών.
2. Επαναφορά του συνταγματικού δικαιώματος μονομερούς προσφυγής στη Διαιτησία (σε αρμονία με την ΟλΣτΕ 2307/2014), για όλα τα ζητήματα που ρυθμίζονται με ΣΣΕ. Χωρίς το δικαίωμα μονομερούς προσφυγής στη Διαιτησία, που σήμερα είναι ακρωτηριασμένο, ούτε οι ΣΣΕ μπορούν να λειτουργήσουν, η ρύθμιση των όρων εργασίας μεταφέρεται στην ατομική σύμβαση εργασίας, δηλαδή στον εργοδότη.
3. Αποτελεσματική αντιμετώπιση των εργοδοτικών πρακτικών εξόδου ή «δραπέτευσης» από τις ΣΣΕ και το εργατικό δίκαιο γενικά, ένα sui generis laissez faire που διεύρυνε με ακραίο τρόπο η κυβέρνηση της Ν.Δ. Αυτό θα γίνει μέσω μιας γενικευμένης και απροϋπόθετης επέκτασης των ΣΣΕ ακόμη και σε επιχειρήσεις-μη μέλη των συμβαλλόμενων οργανώσεων σε συνδυασμό με κοινωνικές ρήτρες (αποκλεισμού) από τα δημόσια έργα και τις δημόσιες συμβάσεις για τις «δραπετεύουσες» επιχειρήσεις.
4. Αποκατάσταση της ρυθμιστικής εμβέλειας και της καθολικότητας στην κάλυψη των εργαζόμενων από ΣΣΕ και παράλληλα νομοθέτηση εργαλείων για τον περιορισμό των ατομικών συμβάσεων εργασίας και του διευθυντικού δικαιώματος του εργοδότη, ατομικές συμβάσεις και διευθυντικό δικαίωμα που ενίσχυσε ο νόμος 4808/2021 της Ν.Δ./Χατζηδάκη σε βάρος των ΣΣΕ και προηγουμένως, κατ’ αποτέλεσμα, ο νόμος 4635/2019 (και πάλι της Ν.Δ.) με τη συρρίκνωση της εμβέλειας των ΣΣΕ και τον ακρωτηριασμό του δικαιώματος μονομερούς προσφυγής στη Διαιτησία του ΟΜΕΔ. Η κατ’ ουσίαν ανάθεση στον εργοδότη να επιβάλλει στον εργαζόμενο εργασία ακόμη και 13 ωρών με τον νόμο Κεραμέως είναι στοιχείο της ίδιας στρατηγικής για ενίσχυση της ατομικής σύμβασης εργασίας και, γενικά, των εργοδοτικών εξουσιών.
5. Δεσμευτική για τον υπουργό Εργασίας κήρυξη γενικώς υποχρεωτικών κλαδικών και ομοιοεπαγγελματικών ΣΣΕ χωρίς την προϋπόθεση ελάχιστης ποσοστιαίας κάλυψης εργαζόμενων από τις εν λόγω ΣΣΕ (50% +1 σήμερα).
6. Με βάση την «αρχή της διαδοχικότητας των ΣΣΕ» (Α.Π. 223/2001), θα πρέπει να νομοθετηθεί η εκ του νόμου/ex lege επέκταση της ισχύος συλλογικών ρυθμίσεων (των κανονιστικών όρων ΣΣΕ και διαιτητικών αποφάσεων/δ.α.) μέχρι την έναρξη ισχύος των διάδοχων συλλογικών ρυθμίσεων, ΣΣΕ ή διαιτητικών αποφάσεων. Με τον τρόπο αυτό δεν θα δημιουργείται κενό συλλογικών ρυθμίσεων που θα μπορεί να καλύπτει ο εργοδότης κυριαρχικά με εργαλείο την ατομική σύμβαση εργασίας.
*Ομότιμος καθηγητής Εργατικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ, δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω
.jpg)
