Ζαν-Ζακ Ρουσό: πιο καλή η μοναξιά;

Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις καλές εκδόσεις ΔΩΜΑ το βιβλίο του Ζαν-Ζακ Ρουσό «Ρεμβασμοί του μοναχικού περιπατητή» σε μετάφραση του Θάνου Σαμαρτζή, ο οποίος έχει γράψει και την κατατοπιστικότατη εισαγωγή με πλήθος βιογραφικά και πραγματολογικά στοιχεία, τα οποία βοηθούν τον αναγνώστη να κατανοήσει πλήρως τον βίο και την πολιτεία του Γάλλου φιλοσόφου.

Αυτό που χαρακτηρίζει τους περιπάτους του Ρουσό στη φύση, μας θυμίζει τους Ρομαντικούς, οι οποίοι θεωρούσαν ότι μόνο εκεί ο άνθρωπος αισθάνεται ο εαυτός του και πουθενά αλλού. Οσο για την ανθρώπινη κοινωνία, όπως λέει ο ίδιος, «όλοι αποζητούν την ευτυχία τους στην επίφαση και κανείς δεν νοιάζεται για την πραγματικότητα. Ολοι τοποθετούν το είναι τους στο φαίνεσθαι: όλοι τους σκλάβοι και θύματα της αυταρέσκειας, ζουν όχι για να ζήσουν, αλλά για να δώσουν την εντύπωση ότι έζησαν». Αναρωτιέμαι τι θα έλεγε σήμερα ο Ρουσό, σε μια εποχή των σόσιαλ μίντια, του γενικευμένου ναρκισσισμού και των selfies.

Φυσικά, όπως όλοι οι άνθρωποι, κανείς δεν μπορεί να ζήσει μόνος του και από μόνος του. Αλλωστε, ο Αριστοτέλης έλεγε πως ο άνθρωπος είναι φύσει πολιτικό ζώο και μπορεί να ζήσει μόνο εντός της ανθρώπινης κοινωνίας και επιπλέον ότι η φύση του ανθρώπου είναι τέτοια, ώστε μόνο σε μια πόλη να μπορεί να επιτύχει την ολοκλήρωσή του.

Ωστόσο από τη στάση ζωής του Ρουσό δεν λείπει η αντιφατικότητα: από τη μια λέει ότι η προσφορά στον άλλο αποτελεί το απαύγασμα της ευτυχίας και δεν χάνει ευκαιρία να φιλοδωρεί τους φτωχούς και τους ανήμπορους, αλλά από την άλλη θεωρεί ότι στην απόλυτη μοναξιά βρίσκει τον εαυτό του. Από τη μια ισχυρίζεται ότι αγαπά τα παιδιά και ότι το χαρούμενο και αθώο πρόσωπό τους του προξενεί αφάνταστη χαρά, αλλά από την άλλη τα δικά του πέντε παιδιά τα εγκατέλειψε σε ένα Εκθετοτροφείο (ορφανοτροφείο). Βέβαια, όπως υποστηρίζει, αυτό το έκανε για να μην έχουν τη δική του τύχη, δηλαδή να ζήσουν αποδιωγμένα από την κοινωνία. Αλλά και πάλι…

Και εδώ ερχόμαστε σε ένα άλλο σημείο: ο Ρουσό πρέπει να έπασχε από κάποιου είδους μανία καταδίωξης. Θεωρεί ότι υπάρχει μια οικουμενική συνωμοσία εναντίον του. «Η συνωμοσία είναι οικουμενική, οριστική, αμετάκλητη και είμαι βέβαιος ότι η ζωή μου θα τελειώσει με αυτήν τη φρικτή καταδίκη της οποίας το μυστήριο δεν θα μπορέσω ποτέ να ξεδιαλύνω».

Εμφανίζεται πρωτοπόρος στο να αμφισβητεί την έννοια της «προόδου», καθώς, όπως πιστεύει, «η πρόοδος των επιστημών και των τεχνών οδηγεί στη διαφθορά και όχι στον εξευγενισμό των ηθών» (από την Εισαγωγή του Θ. Σαμαρτζή). Φθάνει στο σημείο να αμφισβητήσει και τη χρησιμότητα της ίδιας της Ιατρικής: «Ακόμα και εάν οι γιατροί δεν είχαν άλλα παράπονα από μένα, δεν θα ήταν παράξενο αν εξακολουθούσαν να με μισούν. Διότι είμαι η ζωντανή απόδειξη ότι η τέχνη τους είναι ανώφελη και ότι οι φροντίδες που παρέχουν είναι άχρηστες».

Παρά τις υπερβολές και τις αντινομίες του Ρουσό που διακρίνει κάποιος διαβάζοντας το βιβλίο, ο Γάλλος φιλόσοφος δεν έπαψε να αποτελεί ένα πρωτοπόρο πνεύμα στην εποχή του, ο οποίος δεν δίστασε να έρθει σε ρήξη με τα ήθη και τις προκαταλήψεις που κυριαρχούσαν στην κοινωνία.