Η ημέρα που ραγίζει η καρδιά

Ισως λίγοι και λίγες γνωρίζουμε ότι τα Χριστούγεννα δεν ήταν πάντα η σύγχρονη υπερκαταναλωτική, οικογενειακή γιορτή ούτε υπαρκτά ή «νόμιμα» σε όλες τις χριστιανικές χώρες του κόσμου. Συνομιλώντας με τις πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές συντεταγμένες των καιρών, με την ίδια τη μεταβαλλόμενη έννοια της προόδου, τα Χριστούγεννα δεν «επιτελούνται» ούτε βιώνονται με βάση έναν μεταφυσικό κανόνα, αντίθετα αλλάζουν μαζί με τους καιρούς.

Αντικαθιστώντας αρχαίες τελετές (μια συνήθης στρατηγική καθιέρωσης νέων θρησκευτικών δοξασιών στη βάση της πολιτιστικής συνέχειας ώστε η κοσμοαντίληψη να μη διαταράσσεται) αφού ακριβής ημερομηνία γέννησης του Ναζωραίου δεν υπάρχει, τα Χριστούγεννα άρχισαν να εορτάζονται στον χριστιανικό κόσμο μετά τον 4ο αιώνα και μαζικά γύρω στον 10ο αιώνα, όταν και η ίδια η απεικόνιση του Εωσφόρου αλλάζει.

Ηταν οι Αμερικανοί όμως που καθιέρωσαν τα Χριστούγεννα, χρησιμοποιώντας έθιμα και τελετές που υπήρχαν ήδη στην παγανιστική Ευρώπη, μετατρέποντάς τα σε γιορτές «οικογενειακής γαλήνης και αλληλεγγύης». Κατά τη διάρκεια των αρχών του 19ου αιώνα, μιας περιόδου έντονων συγκρούσεων, ταραχές ξεσπούσαν συχνά από απόκληρους/ες κατά την περίοδο των Χριστουγέννων, ως αστικές εξεγέρσεις που σόκαραν τους/τις ενταγμένους/ες. Η ίδια η αστυνομία της Νέας Υόρκης ιδρύθηκε στα 1828 ως απάντηση σε μια χριστουγεννιάτικη εξέγερση! Αυτό ανάγκασε τις αρχές να επεξεργαστούν την αλλαγή της κοινωνικής συνείδησης του εορτασμού στην Αμερική κι έπειτα στον κόσμο όλο, με έμπνευση από τους δουλοκτήτες της μεγάλης χώρας.

Για τους δουλοπάροικους των Νότιων Πολιτειών, τα Χριστούγεννα υπήρξαν για δεκαετίες, και καθώς ο αγώνας κατά της δουλείας εντεινόταν, η ευκαιρία να εκφράσουν τον πατερναλισμό και την κυριαρχία τους, μέσα από δώρα «Δαναών», σε ανθρώπους που κρατιόνταν αδύναμοι να τα αποκτήσουν με «ιδία πρωτοβουλία»: «Χαράμισα είκοσι οκτώ κεφάλια βοείου κρέατος για το χριστουγεννιάτικο δείπνο των σκλάβων»/…/ «Μπορώ να πετύχω περισσότερα έτσι…», έγραψε ένας επιστάτης, όπως αναφέρεται στο βιβλίο «Η Μάχη για τα Χριστούγεννα», του ιστορικού St. Nissenbaum. Οι ιδιοκτήτες έδιναν συχνά στους/στις σκλάβους/ες τους πράγματα που θα πετούσαν, παπούτσια, ρούχα και, ενίοτε, χρήματα.

Σύμφωνα με την ιστορικό E. Silverthorn, ένας δουλοπάροικος στο Τέξας καθιέρωσε το Δώρο Χριστουγέννων δίνοντας σε κάθε οικογένεια 25 δολάρια και καραμέλες. Κι όμως, αντιφατικά όπως συμβαίνει με όλα τα σημαντικά συλλογικά φαινόμενα, οι φόβοι για εξέγερση κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων οδηγούσαν μερικές φορές σε προληπτικές επιδείξεις σκληρότητας, με εντατικοποίηση αγοραπωλησιών, με διαχωρισμό οικογενειών, με συχνή κακοποίηση, σύμφωνα με τον καθηγητή Ιστορίας Robert May. Ετσι έφτασαν τα Χριστούγεννα να αναφέρονται ευρύτατα στη γλώσσα των σκλάβων ως «η ημέρα που ραγίζει η καρδιά».