Να επανέλθει στα σχολεία ο «Επιτάφιος»

Ο «Περικλέους Επιτάφιος» λόγος του Θουκυδίδη ήταν ουσιαστικά το μόνο –ή πάντως το καλύτερο– κείμενο-μάθημα δημοκρατικής διαπαιδαγώγησης –με τη στενή αλλά και την πιο πλατιά έννοια– των μαθητών, που διδασκόταν στο ελληνικό σχολείο.

Ο ανυπέρβλητος αυτός ύμνος της δημοκρατίας διδάσκει τις βασικές έννοιές της –την ισονομία, την ισηγορία, τον σεβασμό του «άλλου», το «μέτρο», την κοινωνική συμπεριφορά, την αξία των δημοκρατικών θεσμών, τη δημοκρατική διαδικασία– και γενικά την υπεροχή της δημοκρατίας έναντι των άλλων πολιτευμάτων.

Ενας μαθητής-νέος που θα έχει γνωρίσει τις αρετές του δημοκρατικού πολιτεύματος, στην ιδανική μάλιστα μορφή του, όπως το παρουσιάζει ο Περικλής/Θουκυδίδης, θα (πρέπει να) γίνει «εραστής» αυτού του πολιτεύματος, που παρά την κακομεταχείριση και τις στρεβλώσεις που έχει υποστεί ανά τους αιώνες, εξακολουθεί να εξυμνείται ακόμα κι απ’ αυτούς που δεν το τιμούν στην πράξη.

Οι νέοι, λοιπόν, που θα μυηθούν στο πνεύμα αυτού του πολιτεύματος δεν θα είναι τόσο ευάλωτοι στις Σειρήνες αντιδημοκρατικών, αυταρχικών ή ολοκληρωτικών πολιτευμάτων, αλλά θα είναι επίσης πιο υποψιασμένοι μπροστά στα δολώματα και στις παγίδες των εχθρών της δημοκρατίας, που διεγείρουν τα πιο ταπεινά ένστικτα των απλών ανθρώπων, προκειμένου να τους χρησιμοποιήσουν ως όχημα για τα αντιδημοκρατικά και εγκληματικά τους σχέδια.

Θα συνειδητοποιήσουν οι μαθητές-νέοι τι σημαίνει να είσαι πολίτης μιας χώρας, ποια είναι τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις σου στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής πολιτείας και πώς μπορείς να τα αξιοποιήσεις για να βελτιώσεις τη ζωή σου, αλλά και να συμβάλεις συγχρόνως στο «κοινό καλό», από το οποίο θα ωφεληθείς κι εσύ ως μέλος της κοινότητας, που θα πει: να γίνεις συνειδητός, ενεργός και υπεύθυνος πολίτης.

Αναφερόμαστε βέβαια στην ιδανική δημοκρατία του Περικλή ως στόχο και οδηγό και όχι στις ψευδώνυμες κάθε απόχρωσης «δημοκρατίες» του καιρού μας, που την έχουν ευτελίσει και απαξιώσει στη συνείδηση των πολιτών.

Θα επαναλάβω την πρότασή μου:

Η εξετασιοκεντρική στόχευση της διδασκαλίας των μαθημάτων στην τελευταία τάξη του Λυκείου, όπως λειτουργεί εδώ και χρόνια, ακυρώνει στην πράξη τα μαθήματα γενικής παιδείας, που υποτίθεται ότι αποβλέπουν στη γενικότερη διαπαιδαγώγηση των νέων, κοινωνική, πολιτική, ανθρωπιστική.

Ενα, λοιπόν, από τα θύματα αυτής της πρακτικής είναι η διδασκαλία του πανηγυρικού λόγου «Περικλέους Επιτάφιος» του Θουκυδίδη.

Από μάθημα κατεύθυνσης, που διδασκόταν μόνο στη θεωρητική, περίπου στο ένα τρίτο δηλαδή των τελειοφοίτων, και για να θεραπευτεί αυτό το έλλειμμα, το μάθημα έγινε γενικής παιδείας, οπότε απαξιώθηκε τελείως, κατά τις μαρτυρίες και των διδασκόντων, αφού, όπως γνωρίζουν οι παροικούντες την Ιερουσαλήμ, τα μαθήματα γενικής παιδείας είναι «οι ώρες της τρελής χαράς».

Κάποτε ο «Επιτάφιος» διδασκόταν σε όλους τους μαθητές της τελευταίας τάξης του Λυκείου, ώστε οι παλαιότεροι να κρατάνε μια γλυκιά ανάμνηση από τον Θουκυδίδη και τη δημοκρατία του «Επιταφίου».

Σήμερα –για να κάνουμε μια πικρή διαπίστωση– ζούμε παγκοσμίως, και ιδιαίτερα στην Ευρώπη, τον επιτάφιο της δημοκρατίας, καθώς αυτοί που ήταν ταγμένοι να τη διαφυλάσσουν και να την υπηρετούν, την έχουν κάνει ένα κουφάρι αγνώριστο, ένοχο στη συνείδηση των λαών για όλες τις καταστροφές που προκαλεί ο καπιταλισμός, τον οποίο ταυτίζουν με τη δημοκρατία, και ψάχνουν δήθεν τώρα να βρουν γιατί ο κόσμος ψηφίζει ακροδεξιούς-αντιδημοκράτες.

Σήμερα, λοιπόν, η διδασκαλία αυτού του κειμένου είναι επιβεβλημένη όσο ποτέ, προκειμένου να αναδειχτεί ο ιστορικός, φιλοσοφικός, λογοτεχνικός αλλά κυρίως ο δημοκρατικός διαπαιδαγωγικός χαρακτήρας του «Επιταφίου», που αποτελεί εγχειρίδιο πολιτικής αγωγής, όπου είναι συμπυκνωμένη η πεμπτουσία της δημοκρατίας, όπως την οραματίστηκε και την πραγματοποίησε ο Περικλής και την απέδωσε με το αξεπέραστο λογοτεχνικό και το ρητορικό του ταλέντο ο Θουκυδίδης.

Τι θα μπορούσε λοιπόν να γίνει; Μια πρόταση θα κάνουμε, αφήνοντας τους αρμοδίους να βρουν την καλύτερη.

Ολοι οι μαθητές της Γ Λυκείου θα παραδίδουν, πριν από τη λήξη του διδακτικού έτους, μια εργασία πάνω στον «Επιτάφιο» ή με αφορμή τον «Επιτάφιο», το περιεχόμενο της οποίας θα καθορίζει ο υπεύθυνος καθηγητής, μαζί με τη σχετική βιβλιογραφία που θα του υποδεικνύει.

Αλλά για να μην παραδίδουν οι μαθητές έτοιμη ή ξένη δουλειά, θα υπάρχει καθ’ όλη τη διάρκεια της εκπόνησης τακτική ανά εβδομάδα ή μήνα συνεργασία με τον επιβλέποντα καθηγητή, ο οποίος θα παρακολουθεί την πρόοδο της εργασίας, που θα είναι απαραίτητη για τη λήψη του απολυτηρίου.

Από εκεί και πέρα ο «Επιτάφιος» μπορεί να διδάσκεται υπό μορφή σεμιναρίων από τους καταλληλότερους καθηγητές εθελοντικά ή κατ’ ανάθεση.