Σωρευμένες μουντζούρες απλώνονται και κρύβουν τον ήλιο. Δεν είναι σύννεφα αυτά. Σκέφτομαι πως ίσως είναι καπνοί απ’ τις εμπόλεμες ζώνες της Μέσης Ανατολής ή κι απ’ τις φωτιές στα κέντρα μεταναστών και προσφύγων στα νησιά. Ισως πάλι να ’ναι και οι απαρηγόρητοι σ’ όλο τον πλανήτη για τη νίκη του Τραμπ. Μπορεί να ’ναι και όλα αυτά μαζί. Ενα είδος συλλογικής θλίψης, ένα νέφος μαυρισμένων ψυχών.
Ομως αυτά μπορούμε να τ’ αλλάξουμε. Ετσι δεν είναι;… Τον πόλεμο, την ανθρώπινη εξαθλίωση, τον λαϊκισμό, την ξενοφοβία. Να δώσουμε στη δημοκρατία μας ένα καινούργιο όραμα. Κάποιοι αμφιβάλλουν αν αυτό είναι εφικτό. Είναι οι μοιρολάτρες. Το «κακό», λένε, είναι μέσα στην ανθρώπινη φύση.
Κάποιοι όμως αναγνωρίζουν το γεγονός πως ούτε ο Αγαμέμνονας ούτε ο Αβραάμ ήταν υποχρεωμένοι για λόγους εύνοιας ή εξουσίας να προσφέρουν αντάλλαγμα την ανθρώπινη ζωή. Η κατάσταση σώζεται, όπως ξέρουμε, την τελευταία στιγμή. Αυτά για τον αξιακό κώδικα του ανθρώπινου πολιτισμού που δεν συμπίπτει πάντα με τις πρακτικές του. Οι αληθινές προθέσεις όμως και τα κίνητρα των πράξεών μας πρέπει να βγουν στο φως.
Και εδώ ξεκινάει η πραγματική μου ανησυχία. Τι θα συμβεί αν μας κρύψουν το φως; Αν μας πείσουν δηλαδή πως μια κατάσταση ημι-σκότους, όπου οι πράξεις μας δεν μπορούν να φωτιστούν, είναι το μοναδικά υπαρκτό; Διαβάζω τον τελευταίο καιρό: Είμαστε στην εποχή της μετάλλαξης, της μετατροπής του μετασχηματισμού της αλήθειας.
Δεν είναι η αλήθεια πια το ζητούμενο. Βοούν τα media πάσης φύσεως από μεταλλαγμένες αλήθειες. Ξεχάστε τη λέξη αλήθεια, την έννοια αλήθεια, όπως την ξέρατε.
Επικρατεί στο μυαλό μου πανικός.
* Και με τι θα την αντικαταστήσουμε;
* Δεν θα την ψάχνουμε πια;
* Και τι θα την κάνουμε τη μέθοδο της μαιευτικής του Σωκράτη για την αποκάλυψή της;
Λένε πως υπάρχει κάτι ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα, κάτι ανάμεσα στην εντιμότητα και την ανεντιμότητα, ανάμεσα στη μυθοπλασία και την αναφορά σε πραγματικά γεγονότα, ανάμεσα στον σεβασμό και την εξαπάτηση. Είναι η μετα-αλήθεια, post truth στα αγγλικά.
Το φαινόμενο έχει πάρει παγκόσμιες διαστάσεις και είναι πολύ σοβαρό. Αφορά επίδοξους διεκδικητές εξουσίας, κυβερνήσεις, πρόσωπα με δημόσια αξιώματα που παρουσιάζουν ψευδή βιογραφικά και ακαδημαϊκούς τίτλους.
Η τάση που αναπτύσσεται είναι η απαξίωση, η διαστρέβλωση της αλήθειας, η δημιουργία ενός κόσμου επίπλαστου, της πλάνης, της πόλωσης και του φανατισμού.
Συγγραφείς, δημοσιογράφοι, καθηγητές Πανεπιστημίων αναφέρονται σ’ αυτήν και την αναλύουν με αφορμή τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης σε πολιτικά ζητήματα καίριας σημασίας, όπως το δημοψήφισμα για το Brexit, η προεκλογική εκστρατεία του Τραμπ, οι συνεχώς αυξανόμενες εθνικιστικές τάσεις, ο άκρατος λαϊκισμός.
Ψευδείς και ημιψευδείς πληροφορίες διοχετεύονται στους πολίτες και διαδίδονται ταχύτατα μέσω διαδικτύου, αναληθή ιστορικά και στατιστικά στοιχεία κυκλοφορούν παρά τις διαψεύσεις, θεωρίες συνωμοσίας γίνονται δεκτές χωρίς αντανακλαστικά, το συναίσθημα των πολιτών φορτίζεται στο έπακρο με στόχο τον αποπροσανατολισμό και την τελική αποσύνδεση απ’ την ουσία των θεμάτων που διαπραγματεύεται η πολιτική.
Και οι πολίτες απογοητευμένοι, φοβισμένοι, έχοντας χάσει την εμπιστοσύνη τους σε κυβερνήσεις και θεσμούς, βυθισμένοι στο τέλμα μιας αβέβαιης και εξοντωτικής καθημερινότητας στον αγώνα τους για επιβίωση, που το πολιτικό σύστημα αδυνατεί ή καλύτερα δεν θέλει να αντιμετωπίσει, γίνονται έρμαια κάθε είδους παραπληροφόρησης.
Είναι το εύκολο θήραμα στα νύχια λαϊκιστών πολιτευτών που τους υπόσχονται λύσεις φωτιά και τσεκούρι, λύσεις εδώ και τώρα, υποδεικνύοντας κάθε φορά για υπαίτιο όλων των δεινών έναν στοχευμένο, μισητό και καραδοκούντα «εχθρό». Ετσι μια ολόκληρη κοινωνία οδηγείται μεθοδικά στην απώλεια επαφής με την πραγματικότητα.
Η «πειραγμένη αλήθεια» που εδράζει σε μια «πειραγμένη πραγματικότητα» δεν μπορεί παρά να είναι εξωπραγματική.
Αν δείτε λοιπόν κι εσείς μια γκρίζα μουντζούρα να σας κρύβει τον ήλιο, μην αναρωτηθείτε αν είναι τα καμένα στη Συρία, τα καμένα στα κέντρα μεταναστών ή η καμένη ευκαιρία των Αμερικανών. Είναι επειδή δεν θέλουν να δείτε γιατί συμβαίνουν όλα αυτά. Είναι επειδή θέλουν να σας κάνουν να πιστέψετε πως το γκρίζο στον ορίζοντα είναι η μόνη ισχύουσα μετα-αλήθεια και πως η ύπαρξη του ήλιου είναι μια δική σας ονειροπόλα φαντασίωση.
* καθηγήτριας-συγγραφέως
