Στις 9 Φεβρουαρίου ο Γιάνης Βαρουφάκης θα ανακοινώσει από το Βερολίνο την ίδρυση του Κινήματος για τη Δημοκρατία στην Ευρώπη (DiEM25) με στόχο «τον εκδημοκρατισμό των θεσμών της Ε.Ε.».
Αν και ο ίδιος αποκαλεί το εγχείρημα «ουτοπικό», οι πραγματικές συνθήκες σήμερα το ευνοούν.
Ο σχηματισμός αριστερής συμμαχίας στην Πορτογαλία στις 26 Νοεμβρίου και η εκτόξευση του Podemos στις ισπανικές εκλογές στις 20 Δεκεμβρίου παρέχουν τις προϋποθέσεις για μια ισχυρότερη δεύτερη αμφισβήτηση των καταστροφικών πολιτικών της ευρωζώνης μετά την αποτυχία της ελληνικής διαπραγμάτευσης το καλοκαίρι.
Ταυτόχρονα, οι πληγές από την επιβολή του Γ’ Μνημονίου στην Ελλάδα παραμένουν ανοιχτές, ενώ οι καθυστερήσεις στα χρονοδιαγράμματα και η κάμψη της δημοτικότητας του ΣΥΡΙΖΑ, δυστυχώς, θα επαναφέρουν τον κίνδυνο του Grexit στο προσκήνιο.
Για ευνόητους λόγους, ο Γιάνης Βαρουφάκης δεν αποκαλύπτει ακόμη λεπτομέρειες για τον χαρακτήρα και τη στρατηγική του κινήματός του.
Μετά την παραίτησή του το βράδυ του δημοψηφίσματος της 5ης Ιουλίου, ο ίδιος υπήρξε ιδιαίτερα κινητικός σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, κερδίζοντας χιλιάδες νέους υποστηρικτές με τις προβεβλημένες εμφανίσεις του στη Γερμανία, τη Γαλλία, τη Βρετανία, την Ιταλία και την Ισπανία.
Σκοπός των παρεμβάσεων αυτών υπήρξε, αφενός, η μέγιστη δημοσιοποίηση του σκανδαλώδους τρόπου με τον οποίο η ελληνική αριστερή κυβέρνηση συνετρίβη από την τρόικα το 2015 και, αφετέρου, η άντληση διδαγμάτων για τη μελλοντική στρατηγική της Αριστεράς σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.
Ενα από τα διδάγματα αυτά είναι και η ορθή διαπίστωση ότι οι μελλοντικές αριστερές κυβερνήσεις δεν θα μπορούν να ανακόψουν την επιβολή πολιτικών λιτότητας από την ευρωζώνη αν δεν διαθέτουν οργανωμένη λαϊκή βάση στο εσωτερικό των ισχυρών κρατών της Ε.Ε. Εξάλλου, ένας από τους κύριους στόχους του DiEM25 είναι να παράσχει ακριβώς αυτήν την παράλληλη υπερεθνική υποδομή.
Ταυτόχρονα, όμως, το εγχείρημα της ίδρυσης ενός νέου πανευρωπαϊκού κινήματος εγκυμονεί αρκετά ρίσκα.
Κατ’ αρχήν, παρ’ όλο που η επιτυχία της ευρωπαϊκής ενοποίησης μετά το 1945 οφείλει πολλά στην προϊστορία του ξεχασμένου «Πανευρωπαϊκού Κινήματος» του Coudenhove-Calergi, τις τελευταίες δεκαετίες η επίδραση παρόμοιων κινημάτων υπήρξε ασήμαντη.
Ετσι, ακόμη παραμένει άγνωστο πώς το DiEM25 θα αποφύγει την τύχη κινημάτων, όπως η Ενωση Ευρωπαίων Φεντεραλιστών, που σήμερα υπολειτουργούν.
Ενα δεύτερο ζήτημα αφορά τη δομή του νέου κινήματος.
Μιλώντας στο ψηφιακό έντυπο El Diario, ο κ. Βαρουφάκης περιέγραψε το DiEM25 ως έναν μαζικό φορέα «κινητοποίησης» πολιτών σε λαϊκή βάση, με «ακτιβιστές» σε «κάθε πόλη, σε κάθε κράτος-μέλος της Ε.Ε.».
Παρ’ όλο που η σύλληψη αυτή είναι ορθή, η επιτυχία της εξαρτάται από τις συμμαχίες με άλλα κόμματα και κινήματα που διαθέτουν ήδη οργανωμένη βάση.
Ο ίδιος ο κ. Βαρουφάκης είναι ακόμη αβέβαιος ως προς αυτό.
Σε κάποιες χώρες, εξηγεί, το κίνημά του «μπορεί να εκλάβει τη μορφή νέου κόμματος. Σε άλλες […] μπορεί να συνάψει συμμαχίες με υφιστάμενα κόμματα. Αυτό αναμένεται να συζητηθεί».
Τέλος, υπάρχει το ακανθώδες ζήτημα του lobbying και των σχέσεων με τα κόμματα του κατεστημένου.
Η μελλοντική επιτυχία του DiEM25 δεν θα εξαρτηθεί μόνο από τις κινητοποιήσεις πολιτών, αλλά κυρίως από τη δυνατότητά του να πετύχει περιορισμένες, αλλά καθοριστικές αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας της Ε.Ε.
Για παράδειγμα, η χρήση των εξουσιών του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τον έλεγχο της κακοδιαχείρισης και διαφθοράς στην Κομισιόν θα ήταν μια τέτοια περίπτωση.
Για την Ελλάδα, η ίδρυση του Κινήματος για τη Δημοκρατία στην Ευρώπη παρέχει μια σημαντική ευκαιρία αναπροσανατολισμού και ανασυγκρότησης.
Η πλατιά πλατφόρμα ενός κινήματος εκδημοκρατισμού της Ε.Ε. δεν συνδέεται απαραίτητα -και ούτε πρέπει επομένως να συγχέεται- με τη στάση του πρώην υπουργού Οικονομικών στην περσινή διαπραγμάτευση με την τρόικα.
Παρομοίως, θα ήταν εξίσου άστοχο να ταυτιστεί το DiEM25 με κάποια από τις δύο απόψεις στο ζήτημα παραμονής ή εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ.
Παρ’ όλο που οι θέσεις του Γιάνη Βαρουφάκη στο ζήτημα αυτό είναι γνωστές, το κίνημά του δεν επιδιώκει μόνο τον εκδημοκρατισμό του Eurogroup, αλλά όλης της Ευρωπαϊκής Ενωσης, όπου οι περισσότεροι υποστηρικτές της επιστροφής στη δραχμή επιθυμούν η χώρα να παραμείνει.
Με άλλα λόγια, το DiEM25 κινείται σε μια τρίτη λογική που θέτει ως προτεραιότητα την ενίσχυση της φωνής των πολιτών, των περιφερειακών κρατών-μελών της Ε.Ε. και της ευρωπαϊκής Αριστεράς στον καθορισμό του μέλλοντος της κοινής μας ηπείρου.
Μπροστά σε ένα τέτοιο εγχείρημα, μόνο οι υποστηρικτές της τρόικας και οι εγχώριοι επιτελείς της έχουν συμφέρον να αντιταχθούν.
*επίκουρος καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Κόβεντρι
