Σύμφωνα με το λεξικό του National Geographic, ως Επιστήμη των Πολιτών – Citizens Science περιγράφεται η πρακτική της συμμετοχής του κοινού και η συνεργασία του στον τομέα της επιστημονικής έρευνας για την αύξηση της επιστημονικής γνώσης.
Μέσω της Επιστήμης των Πολιτών, οι άνθρωποι μοιράζονται πληροφορίες, μπορεί να επιμορφωθούν και να συμβάλουν στην υλοποίηση προγραμμάτων παρακολούθησης, συλλογής, ακόμα και επεξεργασίας δεδομένων. Συνήθως αυτή η συμμετοχή γίνεται εθελοντικά.
Ο θεσμός αυτός ξεκίνησε στις ΗΠΑ στα τέλη του 1800 από τον ορνιθολόγο Wells Cooke, ο οποίος δημιούργησε ένα δίκτυο πολιτών για την παρακολούθηση της μετανάστευσης των πουλιών.
Στις μέρες μας πολλά προγράμματα και επιστημονικές έρευνες που αφορούν τη φύση αλλά και την κοινωνία βασίζονται στη συμμετοχή των πολιτών.
Ιδιαίτερα με την ανάπτυξη της τεχνολογίας, τη χρήση του GPS, τα αναπτυγμένα κινητά τηλέφωνα στα οποία μπορούν να προστεθούν ειδικές εφαρμογές, τα ραντάρ και τις κάμερες, το διαδίκτυο κ.λπ., η συμμετοχή των πολιτών κρίνεται απαραίτητη, διευκολύνεται και προβλέπεται στις επιστημονικές έρευνες.
Στο σημείωμα αυτό θα επικεντρωθώ στη σπουδαιότητα της συμμετοχής της Επιστήμης των Πολιτών/ ΕτΠ για την καταγραφή, προστασία και ανάδειξη του φυσικού περιβάλλοντος.
Ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα από τις ΗΠΑ και την Ευρώπη:
1. Στο site Scientific American, διαβάζουμε «Help make science happen by volunteering for a real research project».
2. Στο site Citizen Science Alliance υπάρχουν προτάσεις για συμμετοχή των πολιτών σε έρευνες για τους Γαλαξίες, τη μετεωρολογία, τις φάλαινες.
3. Στο site Science we can do together υπάρχουν δεκάδες προτάσεις για συμμετοχή σε προγράμματα.
4. Στο European Environment Agency υπάρχει ειδική αναφορά για την καταγραφή της βιοποικιλότητας μέσω της Επιστήμης των Πολιτών – Biodiversity monitoring through citizen science.
5. Στο National Wildlife Federation υπάρχουν προτάσεις για συμμετοχή σε προγράμματα για βατράχια, πουλιά, πεταλούδες κ.λπ.
Στην Ελλάδα, οι πρώτες εφαρμογές της σύγχρονης τεχνολογίας και της καταγραφής δεδομένων από πολίτες σε ειδική πλατφόρμα στο διαδίκτυο που έχουμε υπόψη μας σημειώθηκαν το 2010 α) για την αποκαθήλωση των τεράστιων διαφημιστικών πινακίδων και β) το πρόγραμμα ΑΝΙΜΑ και Ορνιθολογικής για την καταγραφή κοτσυφιών στην Αθήνα.
Στη χώρα μας έχουν ξεκινήσει ειδικά προγράμματα τα τελευταία χρόνια τα οποία περιλαμβάνουν τη συμμετοχή των πολιτών με την απλή συμπλήρωση ερωτηματολογίων (κυρίως για κοινωνικά θέματα) και άλλων μορφών όπως α) μετά από «εκπαίδευση», π.χ. για την παρατήρηση πουλιών, της καταγραφή άγριας ζωής κ.λπ. ή β) χωρίς εκπαίδευση, με την απλή φωτογράφηση, περιγραφή, καταγραφή χρονικής και γεωγραφικής περιοχής.
Ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα στην Ελλάδα:
i. Ορνιθολογική/caretakers: Από το 2003 έχει δημιουργηθεί ένα εθελοντικό δίκτυο υπευθύνων που έχει αναλάβει να παρακολουθεί την κατάσταση των Σημαντικών Περιοχών για τα Πουλιά της Ελλάδας (ΣΠΠΕ).
Το δίκτυο απευθύνεται σε άτομα που ζουν κοντά, κατάγονται ή επισκέπτονται συχνά μια περιοχή με πλούσια ορνιθοπανίδα και που θα ήθελαν να συμβάλουν στη συστηματική παρακολούθηση αυτής της περιοχής.
ii. Εθνικό Αστεροσκοπείο/μετρητής ρύπανσης: Το ΕΑΑ φιλοδοξεί να διατηρήσει το εθνικό δίκτυο iSPEX για την παρακολούθηση και συστηματική χαρτογράφηση των ατμοσφαιρικών επεισοδίων στην Αθήνα, με σκοπό την παροχή υπηρεσιών σχετικά με την υγεία των πολιτών.
Επιπλέον, αναμένεται ότι τα δεδομένα που θα συλλέγονται από το παρατηρητήριο πολιτών iSPEX θα συνεισφέρουν στη βελτιστοποίηση των δορυφορικών παρατηρήσεων που συλλέγονται καθημερινά από το Κέντρο Αριστείας BEYOND του ΕΑΑ.
Με τον τρόπο αυτό, οι πολίτες-παρατηρητές θα συμμετέχουν ενεργά στην έρευνα που διεξάγεται στο ΕΑΑ προς όφελος της κοινωνίας και του περιβάλλοντος.
iii. ΑΝΙΜΑ: Το Εθνικό Δίκτυο Παρατηρητών της Αγριας Ζωής αποσκοπεί στη δημιουργία ενός δικτύου πανελλήνιας εμβέλειας με σκοπό τη συλλογή στοιχείων από πολίτες για περιστατικά τραυματισμένων και νεκρών άγριων ζώων.
iv. WWF Greenspaces/Πάρε το πράσινο στα χέρια σου: Πρόκειται για τη νέα δωρεάν εφαρμογή για κινητά με την οποία μπορείς να μοιράζεσαι πληροφορίες για το πού θα βρούμε κάθε πάρκο, σε τι κατάσταση βρίσκεται και τι μπορεί να μας προσφέρει από υποδομές, ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τις προτιμήσεις μας.
v. Φίλοι της Φύσης: Η φωτογραφία της ημέρας, με θέμα τη φύση.
Η σύγχρονη τεχνολογία σε συνδυασμό με την Επιστήμη των Πολιτών θα μπορούσε να βρει εφαρμογή όχι μόνο για θέματα που έχουν σχέση με το φυσικό, αλλά και με το αστικό περιβάλλον.
Ιδιαίτερα χρήσιμη θα ήταν η δημιουργία μιας πλατφόρμας για την οδική ασφάλεια και τα τροχαία συμβάντα, όπως έχει στο πρόγραμμά του ο Πανελλήνιος Σύλλογος SOS Τροχαία Εγκλήματα.
Η Επιστήμη των Πολιτών κρίνεται ιδιαίτερα απαραίτητη για την καταγραφή της βιοποικιλότητας, της χλωρίδας και της πανίδας της χώρας μας. Οι Φίλοι της Φύσης θα αξιοποιήσουν το 2016 τη σύγχρονη τεχνολογία καθώς και την ΕτΠ.
* Πρόεδρος των Φίλων της Φύσης/Naturefriends Greece
