Τα Ιουλιανά, ο τέως και μία εκδήλωση

Σεπτέμβριος 1959. Στο αμφιθέατρο της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, λίγες ημέρες μετά την έναρξη των μαθημάτων των πρωτοετών φοιτητών, εισέρχεται ο Ξενοφών Ζολώτας και λέει:

«Από σήμερα είναι συμφοιτητής σας ο διάδοχος Κωνσταντίνος. Θα παρακολουθεί Δημόσια Οικονομία και Συνταγματικό Δίκαιο. Είμαι βέβαιος ότι θα κάνετε καλή παρέα».

Τα μάτια όλων στράφηκαν στην πλευρά που καθόταν ο Κωνσταντίνος. Δίπλα του ο Λεβίδης, γιος του μεγάλου αυλάρχου (είχε δώσει εισαγωγικές εξετάσεις). Ο Κωνσταντίνος ούτε προφορικές ούτε γραπτές εξετάσεις έδωσε στο διάστημα της ολιγόμηνης φοίτησής του. Απλώς άκουγε, ενώ φαινόταν να απολαμβάνει τις ματιές που του έριχναν οι 18χρονες «συμφοιτήτριες».

Οι «συμφοιτητές», που αργότερα έγιναν υπουργοί (Σταύρος Δήμας, Στάθης Γιώτας και Γιώργος Τζιτζικώστας), ανώτατοι δικαστές (Ρωμύλος Κεδίκογλου, πρόεδρος του Αρείου Πάγου, Βασίλης Χασαπογιάννης, γενικός επίτροπος του Ελεγκτικού Συνεδρίου), πολλοί αντιπρόεδροι και αντεισαγγελείς των τριών Ανωτάτων Δικαστηρίων και του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους, δημοσιογράφοι (Γιάννης Τζαννετάκος, Γιώργος Πετρίτσης, Νίκος Γερακάρης, Πέτρος Μακρής, κ.ά.), έριχναν επίσης ματιές, απλής περιέργειας…

Στο βιβλίο του ο τέως βασιλιάς ομολογεί με ειλικρίνεια: «Πέραν της ιππασίας, της ιστιοπλοΐας και άλλων αθλημάτων, από τις πολεμικές τέχνες μού άρεσε πολύ το καράτε και για χρόνια προπονιόμουν 4-5 ώρες καθημερινά».

Εύλογο είναι το ερώτημα πότε προλάβαινε να διαβάσει και να μορφωθεί, ώστε ως βασιλιάς αργότερα να αντιμετωπίσει τα προβλήματα, που αναποφεύκτως θα δημιουργούνταν, όπως αποδείχθηκε.

Ιουλιανά και αποστασία

Μεγάλη δημοσιότητα δόθηκε σε όσα είπε, και σε «όσα δεν είπε», ο τέως βασιλιάς. Το αντίθετο συνέβη με όσα ελέχθησαν για τα «Ιουλιανά» και την «αποστασία» σε μια εκδήλωση στο Ιδρυμα Ιστορίας Ελευθερίου Βενιζέλου, από τρεις ομιλητές που κατείχαν καλά το θέμα. Πέρασε ένας μήνας από την ημέρα που πραγματοποιήθηκε (8 Δεκεμβρίου) και δεν γράφτηκε λέξη γι’ αυτήν.

Πρώτος ομιλητής ήταν ο πρόεδρος του Ιδρύματος, Γ.Κ. Στεφανάκης, γνωστός δικηγόρος, γιος του Κωνσταντίνου Στεφανάκη, δύο φορές υπουργού Δικαιοσύνης (την πρώτη στην κυβέρνηση Στέφανου Στεφανόπουλου και τη δεύτερη στην κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή), που δέχτηκε ότι η «αποστασία» «διέφθειρε συνειδήσεις, έφθειρε τους θεσμούς και παρέσχε ηθικό πρόσχημα στη δικτατορία του 1967».

Και πρόσθεσε ότι κατά τον ακαδημαϊκό Κ. Δεσποτόπουλο, «ο Κωνσταντίνος Στεφανάκης δεν είχε φιλοδοξία να γίνει υπουργός. Επηρεάστηκε από πολιτική αλληλεγγύη προς τον [εξάδελφό του] Κ. Μητσοτάκη. Επείσθη ότι επιβαλλόταν να υπάρξει κυβέρνηση με κεντρώα προέλευση…»

Στη συνέχεια, ο κ. Στεφανάκης αναφέρθηκε στην κρίση του 1958 στην ΕΡΕ: «Οταν εστράφησαν κατά του Κ. Καραμανλή βασικοί συνεργάτες του (Α. Αποστολίδης, Γ. Ράλλης, Π. Παπαληγούρας), ο βασιλιάς Παύλος στήριξε τον Καραμανλή, του παρέσχε εξουσία διάλυσης της Βουλής για διεξαγωγή εκλογών, με τις οποίες ο Καραμανλής επέστρεψε πανίσχυρος».

Και υποστήριξε ότι συνυπαίτιοι των Ιουλιανών είναι ο Γεώργιος Παπανδρέου και ο Κωνσταντίνος, επισημαίνοντας:

■ Η Ενωση Κέντρου ιδρύθηκε το 1961, ως συνασπισμός κεντρώων σχημάτων. Η de facto κυριαρχία του προέδρου της, Γεωργίου Παπανδρέου, επήλθε από την επιτυχία του «Ανένδοτου Αγώνα».

Ο Ανδρέας Παπανδρέου, εγκατεστημένος στην Ελλάδα από το 1959, παρείχε υπηρεσίες ηγεμονικά αμειβόμενες, εμφανίστηκε στην πολιτική μόνο μετά την επιτυχία της Ενωσης Κέντρου στις εκλογές της 3.11.1963 και πολιτεύθηκε στις εκλογές της 16.2.1964.

Η Ενωση Κέντρου έθαλψε υπερβολικές προσδοκίες που δεν ήταν σε θέση να ικανοποιήσει, με αποτέλεσμα την προϊούσα φθορά της. Υπό το δεδομένο της κυβερνητικής φθοράς, η αναμέτρηση του Γεωργίου Παπανδρέου με το Παλάτι τον αναβάπτιζε στη λαϊκή προτίμηση του κεντροαριστερού κόσμου.

■ Μετά την ατυχή προσπάθεια των Γάλλων και Αγγλων να καταλάβουν το Σουέζ, οι πρωθυπουργοί (Γκι Μολέ και Αντονι Ιντεν) παραιτήθηκαν. Η βασίλισσα Ελισάβετ όρισε πρωθυπουργό τον Μακ Μίλαν.

Οι Εργατικοί μίλησαν για ανεπίτρεπτη ανάμειξη στα εσωτερικά των κομμάτων, και ανακοίνωσαν ότι εάν κάτι τέτοιο επανελαμβάνετο θα επανεξέταζαν τη θέση τους έναντι του θεσμού.

Η βασίλισσα έλαβε το μήνυμα. Εάν ο Κωνσταντίνος έδειχνε αντίστοιχη ευαισθησία, η εξέλιξη των πραγμάτων θα ήταν ομαλή.

Νικολακόπουλος: Κυβέρνηση ανέτοιμη

Μετά τον θρίαμβο στις 16/2/1964, η κυβέρνηση δεν ήταν έτοιμη να ανταποκριθεί. Παρουσίασε σημαντικά προβλήματα εσωκομματικής συνοχής.

Αυτό τόνισε αρχικά ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ηλίας Νικολακόπουλος, και μίλησε για «αμφίσημο χαρακτήρα της Ενωσης Κέντρου», προσθέτοντας ότι ο θάνατος του Σοφοκλή Βενιζέλου και η είσοδος στην πολιτική του Ανδρέα Παπανδρέου διετάραξαν τις εσωκομματικές ισορροπίες. Και πρόσθεσε:

■ Η πρώτη μαρτυρία για την απόφαση του Κωνσταντίνου να ανατρέψει τον Γεώργιο Παπανδρέου αναφέρεται σε έκθεση της CIA (Ιανουάριος 1965). Τότε, ο Γεώργιος Γρίβας μετέδωσε «εμπιστευτικά» τις πρώτες πληροφορίες για τον ΑΣΠΙΔΑ.

■ Σε συνομιλία του με στέλεχος της CIA στις 19 Ιανουαρίου ο Κωνσταντίνος δήλωσε ότι «η κίνηση της κυβέρνησης προς τα Αριστερά και η άνοδος των αριστερών δραστηριοτήτων είναι επικίνδυνες εξελίξεις». Ως διάδοχο προέκρινε τον Στέφανο Στεφανόπουλο.

Κατά τη CIA: Τα σχέδια του Κωνσταντίνου περιελάμβαναν επιθέσεις εναντίον του πρωθυπουργού και του Ανδρέα, μέσω Κόκκα. Στην «Ελευθερία», δημοσιεύθηκε άρθρο κατά του Μακαρίου και του Ανδρέα, στο οποίο χαρακτηριζόταν «ανευθυνοϋπεύθυνος σπουδαρχίδης».

Αμέσως ο Αμερικανός πρέσβης Λαμπουίζ επισκέφθηκε τον βασιλιά, που επανέλαβε ότι σκοπεύει να ανατρέψει τον Γεώργιο Παπανδρέου. Ο Κωνσταντίνος ξεχνά να αναφέρει στο βιβλίο του οτιδήποτε σχετικό.

■ Στις 5 Μαρτίου ο βασιλιάς ζήτησε από τον πρωθυπουργό να αποστρατεύσει τον αντιστράτηγο Λουκάκη (επικεφαλής της επιτροπής που εντόπισε το σχέδιο «Περικλής»).

Ο Παπανδρέου αντέδρασε. «Θα ήμουν άτιμος να αποστρατεύσω αξιωματικό επειδή υπάκουσε στη διαταγή του προϊσταμένου του υπουργού» απάντησε. Αυτή ήταν η τελευταία συνεργασία βασιλιά και πρωθυπουργού.

■ Στις 10 Ιουνίου εφημερίδες δημοσίευσαν «πληροφορίες για σαμποτάζ από κομμουνιστές στρατιώτες σε μονάδα πυροβολικού του Εβρου», προερχόμενες από τον διοικητή της Γεώργιο Παπαδόπουλο, που είχε βασανίσει δύο στρατιώτες ώστε να αποσπάσει «ομολογίες».

Η κυβέρνηση έθεσε θέμα εμπιστοσύνης στη Βουλή. Ο Ηλίας Ηλιού τόνισε προφητικά: «Ο αντισυνταγματάρχης Παπαδόπουλος, ο πραξικοπηματίας του σχεδίου “Περικλής”, σκηνοθετεί δολιοφθοράν εις τον Εβρον».

Κλείνοντας, ο Γεώργιος Παπανδρέου προειδοποίησε βασιλιά και Γαρουφαλιά: «Η έννοια της Βασιλευομένης Δημοκρατίας είναι ότι ο λαός είναι κυρίαρχος και η Κυβέρνησις της εμπιστοσύνης του ασκεί πλήρη εξουσίαν και αναλαμβάνει πλήρη ευθύνην», αλλά παραλαμβάνει επιστολή του βασιλιά:

«Σας απευθύνω έκκλησιν να σταματήσετε πάσαν δραστηριότητα καταλυτικήν θεμελιωδών κανόνων λειτουργίας του πολιτεύματος. Η προειδοποίησίς μου αύτη είναι η τελευταία». «Εύχομαι όπως μη αποβεί μοιραία διά το έθνος» απάντησε ο πρωθυπουργός.

Ο κ. Νικολακόπουλος θεωρεί εσφαλμένη την άποψη του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, ότι ο Γεώργιος Παπανδρέου επιθυμούσε τη ρήξη ενώ ο Κωνσταντίνος ταλαντευόταν, υποστηρίζοντας ότι «η αλληλουχία των γεγονότων αποδεικνύει το αντίστροφο: ο Κωνσταντίνος ωθούσε συνεχώς προς τη ρήξη ενώ ο Γεώργιος Παπανδρέου ταλαντευόταν».

Βιρβιδάκης: Η Αριστερά καθοριστικός παράγων

«Ο όρος “Αποστασία”, εκ των προτέρων φορτισμένος αρνητικά, χρησιμοποιείται, αποκλειστικά και “προνομιακά” για τα γεγονότα του Ιουλίου του 1965».

Αυτό υποστήριξε αρχικά ο Κυριάκος Βιρβιδάκης (σύμβουλος στο Ιδρυμα Ιστορίας Ελευθερίου Βενιζέλου). Και πρόσθεσε:

■ Οι κινητοποιήσεις της Αριστεράς προκάλεσαν εκρηκτική αντιπαράθεση. Από την Κατοχή μέχρι τη δικτατορία, η Αριστερά υπήρξε καθοριστικός παράγων των κεντρικών πολιτικών εξελίξεων, ενώ μετά το 1974, παρά τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ, περιθωριοποιήθηκε.

Η δράση της ήταν, ουσιαστικά, αισθητή μόνο σε επιμέρους χώρους (παιδεία, συνδικαλισμός). Οσο προχωρούσε η δημοκρατική νομιμοποίησή της τόσο μειωνόταν η ιδεολογική της ηγεμονία. Σήμερα, το πολιτικό παράδοξο φτάνει στην κορύφωσή του.

Για να μπορέσει να κυβερνήσει, για πρώτη φορά η Αριστερά, απεμπολεί τον ιδεολογικό της χαρακτήρα, ακολουθώντας με ευλάβεια συντηρητικές πολιτικές. Η περίοδος της ιουλιανής κρίσεως αποτελεί το κύκνειον άσμα της ουσιαστικής επιρροής της Αριστεράς.

■ Οι οιωνοί ήταν άριστοι τον Φεβρουάριο του 1964 με το πρωτοφανές 53%, για ξεκίνημα πανίσχυρης κυβέρνησης, που θα μπορούσε να λύσει, πολιτικά, κοινωνικά και εθνικά προβλήματα τα οποία η κρίση του 1965 κράτησε σε εκκρεμότητα.

Ομως, από τον θρίαμβο της δημοκρατίας φτάσαμε στο «ατελείωτο καλοκαίρι του 1965». Στο δημοκρατικό ξέσπασμα του λαού επενδύθηκαν πολιτικά συμφέροντα, καριέρες και δημιουργίες πολιτικών σχηματισμών.