Εχουν παρέλθει δύο αιώνες από την ιστορική στιγμή (περί τα μέσα του 18ου αιώνα) κατά την οποία η ιδεολογικο-πολιτική διαμάχη ανάμεσα στον πολιτικό διαφωτισμό και τον πολιτικό ρομαντισμό έφτασε στο τέλος της και θεμελιώθηκε η νεωτερική πολιτική κοινωνία στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Η πολιτική κοινωνία της νεωτερικής εποχής ως πολιτική μορφή ζωής έχει μια ιστορική πορεία στην εξέλιξη της ανθρωπότητας, η οποία, πράγματι, κρατάει δύο αιώνες. Προσφάτως, μετά το έτος-τομή 1989, φάνηκαν στον ορίζοντα τα πρώτα σημάδια παρακμής της πολιτικής αυτής μορφής ζωής. Δεν επήλθε το «τέλος της ιστορίας», όπως προφήτευε ο Φουκουγιάμα, αλλά αντιθέτως η πολιτική ιστορία της ανθρωπότητας ακολουθεί νέους δρόμους, νέα μονοπάτια.
Εάν ανατρέξει κανείς στην πλούσια και εκτενή ερευνητική βιβλιογραφία, με θεματικό αντικείμενο την ιστορική εξέλιξη της νεωτερικής πολιτικής κοινωνίας κατά τα τελευταία σαράντα χρόνια, θα διαπιστώσει δύο πράγματα: πρώτον, το θεματικό αντικείμενο, δηλαδή η κοινωνική πραγματικότητα, βρίσκεται σε διαρκή φάση μεταβολών και αλλαγών και, δεύτερον, ότι τα εννοιολογικά εργαλεία με τα οποία ερευνάται η ιστορική εξέλιξη καθίστανται σταδιακά παρωχημένα. Αυτός είναι ο λόγος που οι στοχαστές χρησιμοποιούν κατά κόρον τα προθέματα: μετά, νέο κ.λπ. Μιλάμε, π.χ., για μετα-μοντέρνα εποχή ή για μετα-δημοκρατία, επειδή ακριβώς στο επίπεδο της έννοιας δεν διαθέτουμε τους όρους του αυτοπροσδιορισμού της ίδιας της πραγματικότητας.
Δεν επιδιώκω σ’ αυτή τη σύντομη ανάλυσή μου να αναπτύξω ένα περιεκτικό εννοιολογικό σύστημα με το οποίο θα ερμηνεύεται η διαρκώς μεταβαλλόμενη πραγματικότητα. Θα περιοριστώ να εξηγήσω πώς και γιατί το υφιστάμενο νομικο-θεσμικό σύστημα μπροστά στις ραγδαίες κοινωνικές αλλαγές περιέρχεται σε καθεστώς αμηχανίας. Με άλλα λόγια, θέλω να υποστηρίξω ότι όπως στο επίπεδο της σκέψης έχουμε περιέλθει σε επιστημολογική αμηχανία ερμηνείας της πραγματικότητας, το ίδιο ή, ορθότερα, την ίδια «κατάσταση πραγμάτων» αντιμετωπίζουμε και στο νομικο-θεσμικό σύστημα.
Η σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική εάν τη συγκρίνουμε με την αντίστοιχη κοινωνία του 18ου αιώνα. Την εποχή εκείνη τέθηκαν τα θεμέλια του νομικο-θεσμικού συστήματος, το οποίο επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας. Η πολιτική μορφή ζωής της νεωτερικότητας εισάγει στη ζωή των ανθρώπων τον κοινοβουλευτισμό, τη φιλελεύθερη δημοκρατία, τους νομικούς θεσμούς των δικαστηρίων, τον θεσμό της διάκρισης των εξουσιών και πολλές άλλες πολιτικές καινοτομίες. Εγκαθιδρύεται το νεωτερικό νομικο-θεσμικό σύστημα, το οποίο στις μέρες μας δεν είναι σε θέση να ανταποκριθεί στην ιστορική αποστολή του (Aufgabe). Και αυτό συμβαίνει επειδή η ίδια η πραγματικότητα έχει αποκτήσει άλλα δομικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά σε σχέση με την κοινωνία της πρώιμης νεωτερικότητας. Η κοινωνία στη σύγχρονη εποχή είναι πολύπλοκη, πολυεπίπεδη και πολυπρισματική. Με τους όρους αυτούς ερμηνεύω την «κατάσταση πραγμάτων» που επικρατεί στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα. Και εάν υποθέσουμε ότι κατά την ιστορική φάση της πρώιμης πολιτικής νεωτερικότητας είχε επινοηθεί μια πραγματολογική συνθήκη αντιστοίχισης ανάμεσα στην πραγματικότητα και τους θεσμούς, σήμερα αυτή η συνθήκη έχει καταρρεύσει.
Η αδυναμία του νομικο-θεσμικού συστήματος να ανταποκριθεί στην αποστολή του ανάγεται στον χαρακτήρα της κοινωνικής πραγματικότητας, που έχει πια καταστεί πολύπλοκη. Θα αναφέρω μόνο ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, για να καταλάβουμε την «άβυσσο» που μας χωρίζει από τον 18ο αιώνα. Στις σχέσεις πολιτικής – οικονομίας το πάνω χέρι δεν το έχει πια η πολιτική, αλλά το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Το αναποδογύρισμα αυτό έχει συνέπειες και για την πολιτική αλλά και για τη λειτουργία των νομικών θεσμών της κοινωνίας μας. Αντιλαμβάνεται κανείς ότι εάν το χρήμα καθίσταται το μέτρο και το κριτήριο της ανθρώπινης κοινωνίας, τότε το μέλλον του ανθρώπου προβλέπεται ζοφερό.
Εκανα μια ενδεικτική αναφορά στις ραγδαίες αλλαγές που έχει υποστεί η σύγχρονη κοινωνία (δηλ. στα «πρωτεία της οικονομίας έναντι της πολιτικής) για να καταδείξω σε ποιο σημείο ο κοινωνικός καθρέφτης έχει ραγίσει. Θα μου επιτρέψουν οι αναγνώστες να αναφερθώ τώρα σε δύο περιπτώσεις από την τρέχουσα ειδησεογραφία. Με την αναφορά μου αυτή πιστεύω ότι θα καταδείξω πώς και γιατί η σχέση αντιστοίχισης ανάμεσα στην κοινωνική πραγματικότητα και το νομικο-θεσμικό σύστημα δεν λειτουργεί. Η μία περίπτωση είναι το πολιτικό σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ και η άλλη, η διένεξη Ελλάδας – Λιβύης σχετικά με τη χάραξη θαλάσσιων οικοπέδων. Στην περίπτωση του ΟΠΕΚΕΠΕ, το φαινόμενο της πολιτικής διαφθοράς γνώρισε «δόξες λαμπρές». Το πολιτικό σύστημα ως πλαίσιο πελατειακών σχέσεων έφτασε στο τέλος του. Το υφιστάμενο νομικο-θεσμικό σύστημα αδυνατεί να «διαχειρισθεί» την υπόθεση. Το ίδιο συμβαίνει και στην περίπτωση των σχέσεών μας με τη Λιβύη. Και εδώ το υφιστάμενο νομικο-θεσμικό σύστημα με επίκληση τους κανόνες του διεθνούς δικαίου φαίνεται παρωχημένο!
Εν κατακλείδι, τονίζω το εξής: η θέση μου για την αντιστοιχία ανάμεσα στη σύγχρονη πολύπλοκη κοινωνική πραγματικότητα και το υφιστάμενο νομικο-θεσμικό σύστημα μπορεί να επιβεβαιωθεί με πληθώρα παραδειγμάτων από την παγκόσμια πολιτική κοινωνία. Περιορίστηκα στα δικά μας πολιτικά πράγματα, για να αντιληφθούμε τι ακριβώς συμβαίνει στο «σπίτι» μας.
*Πολιτικός φιλόσοφος
