Διότι δεν συνεμορφώθησαν προς τας υποδείξεις

Στις 16 Ιανουαρίου 1973 εκδόθηκε από την κυβέρνηση της χούντας το Βασιλικό Διάταγμα που άλλαζε την οργανωτική δομή της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Η αλλαγή αυτή παρουσιάστηκε με τον μανδύα της «αποκέντρωσης». Ως τότε, η Αρχαιολογική Υπηρεσία –σε όποιο υπουργείο κι αν υπαγόταν– ήταν ενιαία, με κατά τόπους Εφορείες Αρχαιοτήτων, κεντρικές Διευθύνσεις και Μουσεία που υπάγονταν σε έναν Γενικό Διευθυντή (ή Επιθεωρητή) Αρχαιοτήτων. Με απόφαση της χούντας, η ενιαία δομή διασπάστηκε σε επτά «Επιθεωρήσεις Πολιτισμού και Επιστημών», με ισάριθμους «Επιθεωρητές».

Οι αρμοδιότητες που ώς τότε ασκούσε ενιαία ο Γενικός Διευθυντής χωρίστηκαν σε επτά περιφέρειες: Αττικής και Νήσων, Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, Πελοποννήσου και Δυτικής Στερεάς, Θεσσαλίας, Κρήτης, Ηπείρου, Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης. Το ενιαίο Αρχαιολογικό Συμβούλιο διασπάστηκε επίσης σε επτά Περιφερειακά Συμβούλια.

Τι ακολούθησε; Απευθείας τοποθέτηση των «Επιθεωρητών», με τη μέθοδο των «αρεστών» του καθεστώτος. Αναγκαστικές μεταθέσεις διοικητικών και αρχαιολογικών υπαλλήλων, που έγιναν με τη γνωστή μέθοδο των «ταγμάτων ανεπιθύμητων». Σε κάποιες περιπτώσεις, βέβαια, ακολουθήθηκε και η απομάκρυνση «διά της αναβαθμίσεως» για επιστήμονες που η χούντα δεν ήθελε να έχει μες στα πόδια της, αλλά δεν μπορούσε και να τους «εξαφανίσει». Στελέχωση των νέων υπηρεσιών και των αρχαιολογικών συμβουλίων με υπαλλήλους από τις περιοχές όπου θα έδρευαν, χωρίς να έχουν καμία σχέση με την αρχαιολογία. Πρόσληψη νέου προσωπικού από τη δεξαμενή των προσώπων που το καθεστώς εκτιμούσε ως «φιλικά» προς εκείνο.

Η περίφημη «αποκέντρωση» της χούντας δεν κατάφερε να μακροημερεύσει. Κατέρρευσε στο τέλος του 1973, σχεδόν ταυτόχρονα με την ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη. Είχαν άλλωστε προηγηθεί τα γεγονότα της Νομικής και του Πολυτεχνείου και το τέλος της δικτατορίας ερχόταν με γοργούς ρυθμούς στην καθημαγμένη χώρα.

Εκτοτε, η περιφερειακή διάρθρωση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας δεν επανήλθε ούτε ως ιδέα. Μα όλα αυτά μέχρι το 2023. Λίγους μήνες μετά την επανεκλογή της κυβέρνησης Μητσοτάκη, η αμετακίνητη υπουργός Πολιτισμού, Λ. Μενδώνη, ανήγγειλε την πρόθεσή της να τροποποιήσει τον Οργανισμό του υπουργείου Πολιτισμού, δημιουργώντας Περιφερειακές Γενικές Διευθύνσεις της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Χωρίς να ενδιαφερθεί καν για τους συνειρμούς, ανήγγειλε ότι οι Περιφερειακοί Γενικοί Διευθυντές θα είναι –το πιθανότερο– επτά.

Δεν γνωρίζω αν το σχέδιο της υπουργού Πολιτισμού περιλαμβάνει και την ονομασία «επιθεωρητές» ή το πρόταγμα της «αποκέντρωσης», για να είναι πλήρης η σημειολογία. Αυτό που είναι σίγουρο, όμως, είναι οι στόχοι που θα κληθεί να επιτελέσει η αλλαγή αυτή, την οποία μάλιστα η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού έχει περιλάβει στο «Εθνικό Σχέδιο Δράσης» του 2025: ο επιπλέον κατακερματισμός της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, άρα και της ενιαίας προστασίας των μνημείων, ώστε ο κάθε περιφερειάρχης ή τοπάρχης να έχει εξουσία επ’ αυτών. Η τοποθέτηση των «αρεστών» σε θέσεις Γενικών Διευθυντών με μόνη απόφαση της υπουργού, ώστε να ανταποκρίνονται άμεσα στα κελεύσματα της πολιτικής ηγεσίας, χωρίς περιττές αναφορές σε ισχύοντες νόμους και διατάξεις – αυτά που η κυβέρνηση της Ν.Δ. ονομάζει «γραφειοκρατία». Αναγκαστικές μεταθέσεις και μετακινήσεις των «μη αρεστών», ώστε να μην ανακατεύονται «εκεί που δεν τους σπέρνουν».

Μια πρώτη γεύση για τις «μεταρρυθμίσεις», άλλωστε, έχει πάρει όλη η χώρα, με την προ διετίας μετατροπή των μεγάλων μουσείων σε Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου με Δ.Σ. και Γενικές Διευθύντριες με απευθείας διορισμό από την υπουργό. Αλλαγή που έχει φέρει τα μεγαλύτερα Μουσεία της χώρας να υπολειτουργούν για τις ανάγκες της κοινωνίας, να λειτουργούν άψογα όμως για την εξυπηρέτηση του γραφείου Υπουργού.

Η πολιτιστική κληρονομιά ως αγαθό για ιδιοποίηση, είναι η εξαγγελία της πολιτικής ηγεσίας. Σκοντάφτει όμως στη βούληση, στη θεσμική μνήμη και στις αντιστάσεις του αρχαιολογικού κόσμου και της κοινωνίας. Ευτυχώς.