«Εμφυλων» διαστάσεων σχέσεις

Ακολουθώντας τον βιολογικό ντετερμινισμό, χαρακτηριστικά, συμπεριφορές, κλίσεις, δεξιότητες, αποτελούν έμφυτα στοιχεία κάθε υποκειμένου, ενώ περιβαλλοντικοί παράγοντες όπως κοινωνία, πολιτισμός, κουλτούρα, τείνουν να αγνοούνται. Συνεπώς, κοινωνικές κατηγοριοποιήσεις και έννοιες όπως φύλο, φυλή, κοινωνική τάξη, δρομολογούνται εγγενώς, δικαιολογώντας ταυτόχρονα όποιες παρεκκλίνουσες ή αποκλίνουσες συνθήκες αναδύονται προς υπεροχή διακριτών ομάδων/ατόμων έναντι έτερων (π.χ. υπεροχή λευκού άντρα έναντι μη λευκού, άντρα έναντι γυναίκας κ.λπ.).

Εστιάζοντας στην πάντα επίκαιρη «μάχη των φύλων», συνιστά αδήριτη αλήθεια ότι η γενική εκτίμηση της κοινωνίας και του πολιτισμού ως ανδρικές υποθέσεις, ιδιαίτερα όταν η έννοια του ανθρώπου συνυφαίνεται έως ταυτίζεται με αυτήν του άνδρα¹, συνεπάγεται αδυναμία εμβάθυνσης, κατανόησης και αναγνώρισης ότι τυχόν υποδεέστερη θέση της γυναίκας οφείλεται σε κοινωνικούς και όχι βιολογικούς αποκλεισμούς². Παρότι η σύγχρονη κοινωνική θεωρία αποδέχεται τη δόμηση και νοηματοδότηση του φύλου βάσει κοινωνικο-πολιτισμικών συνισταμένων3, αυτό πολλάκις έχει θεωρηθεί και εκληφθεί ως πρωταρχικός παράγοντας καταπίεσης γυναικών και ανδρών, την ίδια ώρα που βιολογικοί παράγοντες και δεδομένα νομιμοποιούν ιεραρχικές και ιεραρχημένες σχέσεις κυριαρχίας, εξουσίας και υποτέλειας μεταξύ των δύο φύλων καθώς και εντός του ίδιου φύλου. Παράλληλα, οι σεξουαλικές σχέσεις, είτε ετερόφυλες είτε ομόφυλες, γίνονται αντιληπτές βάσει ιεραρχικής θέσης όπου το ανδρικό αντιπροσωπεύει το ενεργητικό και το θηλυκό το παθητικό4.

Το «καμάρι» της αρρενωπότητας, δηλαδή η ανδρική τιμή, προϋποθέτει και εξαρτάται από την ύπαρξη της γυναικείας ντροπής, δηλαδή εντοπίζεται ένα διαλεκτικά αντίθετο αξιακό δίπολο τιμή – ντροπή που παραπέμπει στο δίπολο αρσενικό/ενεργητικό-θηλυκό/παθητικό5. Επιχειρώντας μια ανεστραμμένη θεώρηση, θα υποστηρίζαμε ότι βάσει βιολογικού ντετερμινισμού, η έμφυτη σεξουαλική φύση που προσδίδεται στις γυναίκες, έχει αφενός ως απόρροια την εμφάνιση και «φυσικοποίηση» της γυναικείας ντροπής, αφετέρου τη χάραξη, νομιμοποίηση και «φυσικοποίηση» κοινωνικών εντολών βάσει των οποίων το γυναικείο φύλο αποκλείεται –έστω εν μέρει– από κοινωνικές διαδικασίες και διεργασίες στο όνομα της τήρησης της κοινωνικής ευταξίας. Εν ολίγοις, η ρητή και υπόρρητη εξουσία στην πατριαρχική κοινωνία –συνεπώς και η πειθαρχία–, αποτυπώνεται ως αρσενικής φύσεως, την ίδια ώρα που ο όρος βιο-πολιτική συγκαλύπτει την πραγματικότητα της ανδρικής εξουσίας πάνω στα γυναικεία σώματα, πόσο μάλλον στη γυναικεία σεξουαλικότητα6, γεγονός έκδηλα αντανακλώμενο τον τελευταίο χρόνο στο συγκείμενο της ελληνικής πραγματικότητας.

Οι αλλεπάλληλες περιπτώσεις βιασμών και δολοφονιών γυναικών στη χώρα μας, έχουν αναπτύξει άνευ προηγουμένου δημόσιο διάλογο, ευαισθητοποίηση και κινητοποίηση. Ειδικά όσον αφορά τον όρο «γυναικοκτονία», που χρησιμοποιείται ευρέως τους τελευταίους μήνες – πλέον και επίσημα, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι φέρει ως απώτερο στόχο όχι τον διαχωρισμό των δύο φύλων, αλλά ουσιαστικά την έμμεση εξίσωσή τους μέσω ανύψωσης του «ασθενούς» φύλου, έτσι ώστε να υπάρξει αφύπνιση του κοινού αισθήματος περί των αναχρονιστικών αντιλήψεων που σε ορισμένες περιπτώσεις επικρατούν, συνειδητά και ασυνείδητα, όσον αφορά τη θέση της γυναίκας στη σύγχρονη κοινωνία. Με άλλα λόγια, παρατηρείται προσπάθεια «απο-φυσικοποίησης» παγιωμένης γυναικείας υποτέλειας, μιας υποτέλειας έντεχνα νομιμοποιημένης στις συνειδήσεις των κοινωνικών δρώντων μέσω κατασκευασμένης «φυσικοποίησης» και παγίωσης του όρου «φύλο» στο πλαίσιο μιας έννομης κοινωνίας που διέπεται από σχέσεις εξουσίας και πειθαρχίας κυρίως γένους «αρσενικού».

(1) Ανθρωπότητα, mankind στα αγγλικά, παραπέμπει ρητά στον άνδρα (man) ως κυρίαρχο υποκείμενο. (2) Α. Μπακαλάκη, «Για το κοινωνικό φύλο στην ανθρωπολογία και την ελληνική εθνογραφία: Φύλο και Κοινωνικές Επιστήμες στη Σύγχρονη Ελλάδα», στο Β. Καντσά, Β. Μουτάφη, Ε. Παπαταξιάρχης (επιμ.), «Φύλο και Κοινωνικές Επιστήμες στη Σύγχρονη Ελλάδα» (2010), Αθήνα, Αλεξάνδρεια, σ. 53-54. (3) Ε. Παπαταξιάρχης, «Το φύλο στην ανθρωπολογία (και στην ιστοριογραφία)», «Μνήμων» (19), 1997, σ. 20. (4) Κ. Γιαννακόπουλος, «Ανδρική ταυτότητα, σώμα και ομόφυλες σχέσεις. Μια προσέγγιση του φύλου και της σεξουαλικότητας», στο Σ. Δημητρίου (επιμ.), «Ανθρωπολογία των φύλων» (2001), Αθήνα, Σαββάλας, σ.172. (5) Μπακαλάκη, ό.π., σ. 64. (6) A. Synnott, «Σώματα και αισθήσεις: κοινωνιολογία του σώματος», στο Μ. Πουρκός (επιμ.), «Το σώμα ως τόπος βιωμάτων, ταυτοτήτων και κοινωνικών νοημάτων» (2017), Αθήνα, Οκτώ, σ. 138.

* ΠΕ70, ΕΑΕ, ΔΠΕ Ν. Λασιθίου