• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    21°C 17.8°C / 23.5°C
    1 BF
    65%
  • Θεσσαλονίκη
    Αίθριος καιρός
    19°C 16.6°C / 20.3°C
    1 BF
    76%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    19°C 13.0°C / 19.4°C
    1 BF
    60%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    11°C 10.9°C / 16.4°C
    1 BF
    93%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 14.6°C / 15.9°C
    0 BF
    82%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.0°C / 19.3°C
    2 BF
    79%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    14°C 14.4°C / 15.6°C
    1 BF
    94%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    18°C 18.4°C / 18.4°C
    1 BF
    62%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.8°C / 22.2°C
    3 BF
    77%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.5°C / 18.9°C
    0 BF
    63%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.4°C / 20.8°C
    1 BF
    73%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.1°C / 20.1°C
    2 BF
    86%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.6°C / 19.6°C
    1 BF
    62%
  • Λάρισα
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.9°C / 17.3°C
    0 BF
    88%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    21°C 15.5°C / 21.6°C
    0 BF
    71%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.8°C / 19.9°C
    3 BF
    69%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    18°C 16.8°C / 23.8°C
    0 BF
    69%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    19°C 19.4°C / 19.4°C
    2 BF
    78%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    19°C 16.7°C / 20.0°C
    1 BF
    90%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 15.7°C / 15.7°C
    1 BF
    86%
Photo 160395914 © Sarayut Thaneerat | Dreamstime.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Για μια οικουμενική ηθική της ζωής

  • A-
  • A+

Με την εξαιρετική συνέντευξή του στη Νόρα Ράλλη («Εφ.Συν.», 18-19/12/2021) ο Στέφανο Μανκούζο έθεσε στο κέντρο της προσοχής μας ορισμένα ζητήματα που ο ανθρώπινος λόγος δεν μπορεί πλέον να προσπερνά. Ο Μανκούζο, γνωστός για τις εργασίες του στο πεδίο της φυτικής νευροβιολογίας, σε παλαιότερη εργασία του είχε σημειώσει ότι «μας προσμένουν καιροί γεμάτοι συγκινήσεις, στη διάρκεια των οποίων η επιστήμη των φυτών θα γνωρίσει επαναστάσεις. Τούτο θα οδηγήσει σε μεγαλύτερη εκτίμηση του φυτικού βασιλείου και θα αναδείξει τα κοινά χαρακτηριστικά που συνδέουν σε μια ενότητα όλους τους έμβιους οργανισμούς».

Για τον Μανκούζο, προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η «μόνη λύση είναι να αλλάξουμε το οικονομικό μας μοντέλο: είναι αφύσικο, αναποτελεσματικό, παράλογο και απολίτιστο αν θέλετε. Αν συνεχίσουμε με αυτόν τον άκρατο καπιταλισμό, δεν υπάρχει καμία σωτηρία».

Υπό το πρίσμα αυτό, η πρωτότυπη προσέγγιση του φυτικού βασιλείου που παρατηρείται τις τελευταίες δεκαετίες, έχει βαθύτερες φιλοσοφικές, πολιτικές, οικολογικές και ηθικές προεκτάσεις, ανάλογες εκείνων της αναγνώρισης δικαιωμάτων σε ανθρώπινες και μη ανθρώπινες ομάδες που μέχρι πριν από ορισμένες δεκαετίες ήταν αποκλεισμένες, γιατί υπονομεύεται ακόμη περισσότερο μια ανθρωποκεντρική οπτική που φρόντιζε να παραμένει στο απυρόβλητο. Όπως πολύ ορθά αναδεικνύεται από τη συνέντευξη, απαιτείται πλέον μια άλλη έννοια του πολιτικού και της πολιτικής, πολύ διαφορετική από εκείνη που ξέραμε έως σήμερα, απαιτούνται νέα εργαλεία, γιατί τα παλιά –ανθρωποκεντρικά εστιασμένα– μάς οδήγησαν στο σημείο να ζούμε παρασιτικά και ληστρικά σε βάρος του κόσμου: θα πρέπει να μεταμορφωθούμε και εμείς οι ίδιοι. Επιπροσθέτως γίνεται ολοένα περισσότερο ξεκάθαρο ότι επιστημονικές και φιλοσοφικές κατηγορίες ή έννοιες (από εκείνες του φύλου και της φυλής μέχρι εκείνες του είδους και της ζωής) και τα διάφορα παραδοσιακά επιστημολογικά εργαλεία δεν είναι παρά ανθρώπινες επινοήσεις εντός των οποίων φυλακίζουμε τον κόσμο, για να φυλακιστούμε σ’ αυτές στη συνέχεια κι εμείς οι ίδιοι.

Χρειάζεται να ξανασκεφτούμε σε βάθος τη σχέση μας με τα έμβια πλάσματα στην προοπτική μιας νέας οικουμενικής ηθικής από την οποία δεν θα αποκλείεται καμιά μορφή ζωής. Στην προοπτική αυτή ούτε νόημα έχει ούτε ορθό είναι να αναγνωρίζουμε δικαιώματα μόνο σε εκείνα τα πλάσματα που περισσότερο μας μοιάζουν ή βρίσκονται πλησιέστερα στα δικά μας ανθρωποποιητικά μέτρα. Προεκτείνοντας την άποψη του Μανκούζο, πως «για τους ανθρώπους τα φυτά είναι ένας “εξωγήινος” οργανισμός», θα λέγαμε ότι κάθε πλάσμα στην ενικότητά του είναι ένας «εξωγήινος» οργανισμός. Όταν οι άνθρωποι με ένα αφηρημένο ουσιαστικό –«ζώα»– θέλουν να χωρέσουν εκεί όλα τα έμψυχα, λησμονούν ότι η νυχτερίδα δεν είναι ίδια με το δελφίνι, ούτε όλα τα δελφίνια είναι ίδια μεταξύ τους.

Όσο θα συνεχίσουμε να μιλάμε για είδη και όχι για Ζωή, όσο σε κάθε μας λόγο και επιχείρημα για τα μη ανθρώπινα ζώα θα εξακολουθούμε να εισάγουμε τη λέξη «άνθρωπος» ή παράγωγά της, τόσο δυσκολότερο θα γίνεται να απαλλαγούμε από τον ανθρωποκεντρισμό μας, ο οποίος όχι μόνο δεν θα ακυρώνεται, αλλά θα βρίσκει νέους τρόπους να εισέρχεται και νέα επίπεδα εδραίωσης-ενδυνάμωσής του στον πολιτισμό μας, υπονομεύοντας κάθε ριζοσπαστική πρόταση.

Το ζητούμενο δεν πρέπει να είναι η αναγνώριση κοινών χαρακτηριστικών μεταξύ ενός ανθρώπινου και ενός μη ανθρώπινου πλάσματος: ακόμη και όταν δεν υπάρχει κανένα κοινό στοιχείο μεταξύ μας, θα πρέπει να σεβόμαστε το άλλο πλάσμα ως αυτόνομη ύπαρξη, ως ισότιμη έκφραση της ίδιας της Ζωής και συνεπώς δεν έχουμε το δικαίωμα να το σκοτώσουμε, να το βλάψουμε, να το εκμεταλλευτούμε, αλλά είμαστε υποχρεωμένοι να το σεβόμαστε και να φροντίζουμε να παραμένει ζωντανό.

Η επιθυμία να θέλουμε να επιβάλουμε μια ανθρώπινη ηθική σε μη ανθρώπινες υπάρξεις αποτελεί μια μορφή κυριαρχίας και ανθρωποκεντρισμού. Ο αντιειδισμός μας θα πρέπει να ξεκινά λαμβάνοντας υπόψη τη ζωή στη γενική της έκφραση, όπως προβάλλει σε κάθε ύπαρξη. Αν τώρα κάποιος θέλει να αποκαλέσει αυτή την οπτική υλοζωισμό, παμψυχισμό, βιταλισμό κ.λπ., αυτό ελάχιστη σημασία έχει, αλλά μόνο βάσει αυτής μπορεί να οικοδομηθεί μια φιλοσοφική αντίληψη απελευθερωμένη από κάθε ηθική προκατάληψη, από κάθε μορφή εκμετάλλευσης και κυριαρχίας.

Σήμερα γνωρίζουμε πως όχι μόνο –σε πείσμα του Καρτέσιου– τα ζώα δεν είναι μηχανές δίχως σκέψη και εσωτερικό κόσμο, αλλά πως και στα φυτά υπάρχει κάτι που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «ψυχή», όσο απροσπέλαστη κι αν παραμένει για τα δικά μας επιστημονικά μέσα και κριτήρια. Μήπως επομένως στο φως των κατακτήσεων του λόγου θα πρέπει να (ξανα)διαβάσουμε με άλλο βλέμμα έργα όπως το Νάννα ή Η ψυχή των φυτών του Φέχνερ (1848); Αν πάλι η κυρίαρχη δογματική εκδοχή ενός απλουστευτικού ορθολογισμού αδυνατεί να συλλάβει μια ζωή πέραν εκείνης του ανθρώπου και εξακολουθεί να ερμηνεύει τη φυσική πραγματικότητα με τα δικά του σχήματα, αυτό μάλλον αποτελεί δικό του πρόβλημα και όχι του φυσικού κόσμου.

* διδάκτορας Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Τα φυτά επικοινωνούν, θυμούνται και δεν ανταγωνίζονται»
Ο φυτικός νευροβιολόγος Στέφανο Μανκούσο μιλά στην «Εφ.Συν.» για την προσωπικότητα των φυτών, τη φύση και τις επιλογές που οφείλουμε να κάνουμε για το περιβάλλον.
«Τα φυτά επικοινωνούν, θυμούνται και δεν ανταγωνίζονται»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Γάτα στο παράθυρο
Οσες ώρες δεν κοιμόταν κοίταζε τη ζωή της αυλής από τα παράθυρα. Από εκεί κοιταζόταν με τις γάτες της αυλής και έναν ερωτύλο αλανιάρη γάτο της γειτονιάς. Οσο κι αν την πολιόρκησε ο καημένος, μόνο πίσω από το...
Γάτα στο παράθυρο
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πριν γίνουν μόνη μας ελπίδα οι αποικίες στο διάστημα
Στις εποχιακές συγκυρίες που η συνείδηση πάει τα απογεύματα βόλτες στα χωράφια της άγνοιας και της αδιαφορίας, ή που «φιλοξενείται» τις νύχτες στα σαλέ του συμφέροντος και της απληστίας, μόνο ένα δυνατό σοκ...
Πριν γίνουν μόνη μας ελπίδα οι αποικίες στο διάστημα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Τοπίο ζωγραφισμένο με τσάι
Ο πωλητής των βοτάνων με βλέπει να κοιτώ προβληματισμένη το καλάθι. «Δεν ξέρω τι να πάρω», του λέω. «Από τι πάσχεις;», με ρωτά με ενδιαφέρον. «Αυτή τη στιγμή από τίποτα». «Από τίποτα;». «Από τίποτα». Γελάει,...
Τοπίο ζωγραφισμένο με τσάι
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο Τραμπ σκοτώνει τη συμφωνία του κλίματος
Η γλώσσα του Τραμπ και η αντίληψη που έχει για τον κόσμο είναι απλοποιημένη. Οι γυναίκες είναι αντικείμενα σεξουαλικής βίας, η Αμερική θα γίνει πάλι μεγάλη, η κλιματική αλλαγή είναι φάρσα των Κινέζων. Το...
Ο Τραμπ σκοτώνει τη συμφωνία του κλίματος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το κορίτσι με τους βασιλικούς
Το κορίτσι με τους βασιλικούς σπρώχνει κάθε Τρίτη μια σιδερένια τετράγωνη πλατφόρμα γεμάτη γλάστρες. Η μισή είναι γεμάτη φουντωτούς βασιλικούς, κι έτσι όπως εκείνη στέκεται ακριβώς πίσω τους, το βαρύ καρότσι...
Το κορίτσι με τους βασιλικούς

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας