• Αθήνα
    Ελαφρές νεφώσεις
    16°C 13.7°C / 17.4°C
    3 BF
    63%
  • Θεσσαλονίκη
    Ψιχάλες μικρής έντασης
    12°C 10.3°C / 13.4°C
    1 BF
    85%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    16°C 15.5°C / 19.3°C
    3 BF
    68%
  • Ιωάννινα
    Σποραδικές νεφώσεις
    13°C 12.9°C / 13.3°C
    1 BF
    73%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    12°C 11.9°C / 11.9°C
    3 BF
    62%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.9°C / 12.0°C
    1 BF
    98%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    8°C 6.8°C / 8.4°C
    1 BF
    93%
  • Αγρίνιο
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 15.2°C / 15.2°C
    1 BF
    74%
  • Ηράκλειο
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 15.5°C / 18.8°C
    3 BF
    77%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 12.9°C / 14.9°C
    4 BF
    72%
  • Ερμούπολη
    Σποραδικές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 15.8°C
    4 BF
    67%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 11.2°C / 14.7°C
    1 BF
    77%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    17°C 16.9°C / 16.9°C
    2 BF
    82%
  • Λάρισα
    Αυξημένες νεφώσεις
    13°C 11.8°C / 12.9°C
    2 BF
    94%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    14°C 13.4°C / 14.4°C
    2 BF
    79%
  • Ρόδος
    Αραιές νεφώσεις
    18°C 17.8°C / 18.2°C
    4 BF
    73%
  • Χαλκίδα
    Αραιές νεφώσεις
    15°C 13.6°C / 17.7°C
    0 BF
    62%
  • Καβάλα
    Αραιές νεφώσεις
    12°C 11.3°C / 12.1°C
    2 BF
    69%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 12.8°C
    2 BF
    100%
  • Καστοριά
    Αυξημένες νεφώσεις
    10°C 9.7°C / 9.7°C
    2 BF
    78%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η δυστοπία ως ιδεολογία

  • A-
  • A+

Μάλλον η μοναδική κινηματογραφική ταινία που με έχει τρομάξει στην ενήλικη ζωή μου είναι το «Funny games» του σημαντικού Αυστριακού σκηνοθέτη Μίχαελ Χάνεκε. Ο οποίος την έκανε αρχικά στην Αυστρία, το 1997, και δέκα χρόνια αργότερα, το 2007, την ξαναέκανε ολόιδια, πλάνο προς πλάνο, αλλά σε (παρόμοιο) αμερικανικό τοπίο, με Αμερικανούς ηθοποιούς και στην αγγλική γλώσσα. Ο άνθρωπος επέμεινε. Σαν να ήθελε να μας πει: «Ισως δεν καταλάβατε το μήνυμα που σας έστειλα στα γερμανικά, να σας το ξαναπώ στα αγγλικά μπας και το καταλάβετε».

Η πλοκή συνοπτικά: Δυο νεαροί «τη βρίσκουν» σκοτώνοντας το ένα μετά το άλλο τα μέλη μιας οικογένειας που παραθερίζει στο εξοχικό της σπίτι, μέσα στο ήσυχο, ειδυλλιακό περιβάλλον μιας λίμνης. Και όπως δείχνει η ταινία υπαινικτικά, επαναλαμβάνουν επ’ αόριστον αυτή τους τη «διασκέδαση» και με τις υπόλοιπες οικογένειες της περιοχής. Σημαντικές λεπτομέρειες: Κανένα σχεδόν πλάνο της ταινίας δεν δείχνει άμεσα τη βία που ασκείται, και οι δυο νεαροί, κατά τα άλλα, στην εμφάνιση και στη συμπεριφορά τους είναι απολύτως φυσιολογικοί, έως ευχάριστοι και συμπαθητικοί θα μπορούσαμε να πούμε. Το μήνυμα (όπως εγώ το διαβάζω): Οι σύγχρονες κοινωνίες μας, χωρίς να φαίνεται και χωρίς να το συνειδητοποιούμε οι περισσότεροι, κατασκευάζουν ιδεολογικά τέρατα.

Μέχρι λίγο πριν από τα τέλη του 20ού αιώνα, οι ιδεολογίες χαρακτηρίζονταν από ένα έντονο ουτοπικό στοιχείο. Προέβαλλαν μια αναπαράσταση της κοινωνίας όπως θα έπρεπε να είναι ή όπως θα είναι στο μέλλον, όπου, σύμφωνα με τις αξιακές αρχές της κάθε ιδεολογίας, τα πάντα είναι ιδανικά. Η σοσιαλιστική/κομμουνιστική ιδεολογία προέβαλλε το όραμα μιας παγκόσμιας αταξικής κοινωνίας χωρίς εκμετάλλευση και κρατική καταπίεση, ο φιλελευθερισμός είχε ως πρόταγμα την ιδανική δημοκρατία, όπου διά μέσου της επικράτησης των αρχών του κράτους δικαίου θα υπάρχουν γνήσια ελευθερία και αληθινή ισονομία για όλους. Μέχρι και ο νεοφιλελευθερισμός, στις αρχικές θεωρητικές του διατυπώσεις, προέβαλλε το πρότυπο μιας κοινωνίας όπου η ευτυχία και η ελευθερία όλων θα διασφαλίζονταν από το ότι θα επικρατούσαν τα αξιότερα άτομα διά μέσου του θεμιτού ανταγωνισμού.

Τα συστήματα εξουσίας είναι πιο κυνικά και προσγειωμένα από τις ιδεολογίες τις οποίες προτάσσουν για να διαιωνίζουν την κυριαρχία τους. Χωρίς αυτό να γίνεται πάντοτε σκόπιμα και συνειδητά, όταν κρίνεται πως μια ουτοπική ιδεολογία απέχει τόσο πολύ από την πραγματικότητα ώστε να μην είναι πειστική, το σύστημα προσαρμόζεται ανάλογα, διαμορφώνοντας ρεαλιστικότερες παραλλαγές της. Ετσι λοιπόν, βλέπουμε πώς το καπιταλιστικό σύστημα, από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, άρχισε να συγκροτεί μια ολόκληρη ιδεολογική στρατηγική, ρεαλιστικά προσγειωμένη ούτως ώστε να προετοιμαστεί ο κόσμος για την επερχόμενη λαίλαπα των νεοφιλελεύθερων πολιτικών.

Προνομιακό πεδίο καθημερινής ιδεολογικής παρέμβασης ήταν και είναι οι μαζικές μορφές μυθοπλασίας – οι εμπορικές ταινίες και τηλεοπτικές σειρές. Η ψυχαγωγική πλευρά της μυθοπλασίας καθιστά τους ανθρώπους ιδεολογικά εύπλαστους – αν κάτι τους διασκεδάζει δεν πολυνοιάζονται για τα ιδεολογικά πρότυπα που μπορεί να αφομοιώνουν ασυνείδητα. Από την «κοινοτοπία του κακού» που επισήμανε η Χάνα Αρεντ με αναφορά στη δίκη του Αϊχμαν το 1961, περίπου δέκα χρόνια αργότερα περνάμε σε μια συστηματική ιδεολογική εκστρατεία «εξωραϊσμού του κακού» από τις κυρίαρχες μορφές μυθοπλασίας των δυτικών κοινωνιών. Και προφανώς δεν είναι τυχαίες οι συγκεκριμένες εκδοχές του «κακού» που εξωραΐζονταν: η αυθαίρετη αστυνομική βία (αρχής γενομένης με τις ταινίες του «Βρόμικου Χάρι») και οι αρχιμαφιόζοι (ταινίες τύπου «Νονός»). Το πρώτο προβαλλόταν ως απαραίτητη προϋπόθεση αντιμετώπισης της «επικίνδυνης παραβατικότητας» και το δεύτερο ως υπαινικτική αποδοχή του γεγονότος ότι οι οικονομικά ισχυροί αναπόφευκτα λειτουργούν με τους δικούς τους ηθικούς κώδικες.

Κοινός στόχος όλης αυτής της ιδεολογικής εκστρατείας στις αμέτρητες παραλλαγές και εκδοχές της που επακολούθησαν στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο, αλλά και αργότερα στα video games καθώς και σε μη μυθοπλαστικές εκπομπές όπως ριάλιτι: η κατασκευή του απολύτως αδίστακτου και «σκληρού» ανταγωνιστικού ατόμου, απαλλαγμένου από κάθε είδους ηθικές αναστολές που παραδοσιακά ίσχυαν από τον Διαφωτισμό κι έπειτα.

Είτε ως σκληρός μπάτσος που επιβάλλει «νόμο και τάξη» όπως εκείνος κρίνει σκόπιμο, είτε ως αδίστακτος «παίκτης» στην αγορά ή στα ριάλιτι που αποσκοπεί στην εξόντωση των ανταγωνιστών, στη σύγχρονη κοινωνία έχει όντως συγκροτηθεί ένας νέος τερατώδης τύπος ανθρώπου. Τούτος ο τύπος ανθρώπου υπάρχει ανάμεσά μας, διότι η ίδια η πραγματικότητα της νεοφιλελεύθερης κοινωνίας τον χρειάζεται και τον καλλιεργεί. Είναι το δημιούργημα της δυστοπικής ιδεολογίας του σύγχρονου καπιταλισμού. Ενα «τσακ» πιο πέρα βρίσκονται οι δυο νεαροί του «Funny games».

 * καθηγητής της Κοινωνικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΑΠΟΨΕΙΣ
«Τζόκερ»
Χρειάστηκαν αιώνες για να καταλάβουμε ότι κάθε ψυχικά άρρωστος δεν είναι και επικίνδυνος, ότι οι εχέφρονες από τους αρρώστους δεν διαχωρίζονται πάντα με σίγουρες γραμμές, ότι τα εγκλήματα των «λογικών» είναι...
«Τζόκερ»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ξένες σε ξένη χώρα!
Εμένα μου άρεσαν πάντα τα αστυνομικά, που δυστυχώς ήταν λίγα και επιπλέον «ακατάλληλα». Ετσι, δεν μπόρεσα να τα δω την εποχή που εμφανίστηκαν στις αρχές του 1960. Τι τύχη όμως που μπόρεσα να τα δω… 25 χρόνια...
Ξένες σε ξένη χώρα!
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η ιδεολογία της ευκολίας
Στον σύγχρονο καπιταλισμό ιδίως, η ιδεολογία ενυπάρχει στο εσωτερικό της οικονομίας πολλαχώς. Ενας από τους σημαντικότερους τρόπους με τους οποίους τούτο ισχύει έχει να κάνει με την ιδεολογική λειτουργία της...
Η ιδεολογία της ευκολίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πονηριές της ιδεολογίας
Στην ιδεολογία δεν ισχύει το «είσαι ό,τι δηλώσεις». Η Κεραμέως γνωρίζει ότι πρέπει να δώσει και ιδεολογικό αγώνα αν θέλει να επιτύχει τον στόχο της.
Πονηριές της ιδεολογίας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Υπεραξία και υποαξία
Αρχίζω με μια απλουστευμένη παρουσίαση της μαρξιστικής έννοιας της υπεραξίας. Στη μαρξιστική θεωρία, ο εργαζόμενος δεν ανταλλάσσει απλώς ώρες εργασίας για τον μισθό του.
Υπεραξία και υποαξία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ορθολογικότητα και Αριστερά
Ο διπολισμός που είχε επικρατήσει κατά τις τεσσερισήμισι δεκαετίες του ψυχρού πολέμου είχε οδηγήσει την Αριστερά στην επικίνδυνη πλάνη ότι ο ιμπεριαλισμός είναι ενιαίος.
Ορθολογικότητα και Αριστερά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας