Αναγνώσματα και λαϊκές βιβλιοθήκες

Στην Ελλάδα, τα λαϊκά πανηγύρια αποτελούσαν έναν προθάλαμο για φτηνά παιχνίδια, βιβλία, εικονίσματα και άλλα φτηνά είδη, μια που η πελατεία των πανηγυριών δεν είχε παρά μόνο περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες, όπως οι φτηνές εκδόσεις των βίων των αγίων και πολλών άλλων χαρτόδετων φτηνών και μικρών βιβλίων, κυρίως από τις Εκδόσεις Σαλίβερου.

Σαν πρόδρομο των φτηνών εκδόσεων μπορούμε να αναφέρουμε και ένα βασικό βιβλιαράκι που υπήρχε σε πολλά ελληνικά νοικοκυριά, μαζί με τη Βίβλο ή συνήθως την Καινή Διαθήκη, τον Καζαμία, τον Ερωτόκριτο και την Ερωφίλη, ακόμη και τον πολύ γνωστό Ονειροκρίτη, μαζί με το ολιγοσέλιδο (80 σελίδες) «Μυθολογικόν Συντίπα του φιλοσόφου τα πλείστα περίεργον – Εκ της Περσικής γλώσσης μεταφρασθέν, Εν Βενετία 1848 », το κυρίως ευπώλητο της εποχής, που ήταν προϊόν των τυπογραφείων της Βενετίας που τύπωναν σε φτηνό χαρτί βιβλία στα ελληνικά, φροντίζοντας για τη διανομή τους σε χωριά και πόλεις της Ελλάδας χρησιμοποιώντας γαϊδούρια που φόρτωναν τον Συντίπα σε ψάθινα κοφίνια μαζί με έναν παραγιό που λειτουργούσε ως ο βασικός συντελεστής του συστήματος διανομής.

Ο Συντίπας, όπως και η Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου στη φτηνή της εκδοχή και τα άλλα βιβλία που μνημονεύσαμε παραπάνω διαμόρφωναν τη βιβλιοθήκη πολλών νοικοκυριών στην Ελλάδα του 18ου και του 19ου αιώνα. Η επιτυχία του Συντίπα ήταν εξασφαλισμένη, αφού ο Συντίπας και οι σχετικές με αυτόν αφηγήσεις αποτελούν ουσιαστικό μέρος από το πασίγνωστο βιβλίο Χίλιες και Μία Νύχτες, που κυκλοφορούσε σε διάφορες γλώσσες σε πολλές χώρες της Ανατολής. Το βιβλίο αυτό είχε εκδοθεί και στα ελληνικά, μεταφρασμένο από τον δημοσιογράφο Κώστα Τρικογλίδη από το αραβικό πρωτότυπο. Ο Τρικογλίδης είχε μεταφράσει από τα αραβικά και τον Συντίπα, σε μια φτηνή λαϊκή έκδοση από τον εκδοτικό οίκο Γανιάρη.

Η δημιουργία ακροατηρίων για αυτές τις φτηνές αλλά πασίγνωστες εκδόσεις αποτελεί ίσως το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της κουλτούρας της ανάγνωσης, για την οποία το σχολείο δεν φρόντισε να την κάνει ευπρόσδεκτη στα παιδιά, μια που το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα βασιζόταν στην ατέλειωτη αποστήθιση, τότε κοινό χαρακτηριστικό των χωρών της μεσογειακής λεκάνης. Η αποστήθιση της ύλης κυριαρχεί και στις μέρες μας, βασισμένη σε μεγάλο αριθμό εκπαιδευτικών που η ουσία των γνώσεών τους δεν ήταν η κατανόηση, το να καταλάβουν και να μεταδώσουν στα παιδιά τη διδακτέα ύλη, αλλά ο εύκολος δρόμος της παπαγαλίας και της (τελικά) μορφωτικής αφασίας.

*ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών