Προβληματίστηκα μελετώντας το άρθρο του φίλου μου Νίκου Μουζέλη με τον τίτλο «Σχέδιο Πισσαρίδη: 5+1 παρατηρήσεις» (δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Τα Νέα» 24-27.12.2020). Το θέμα του άρθρου είναι ποιο είναι το πρόγραμμα για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της Ελλάδας κατά τα επόμενα χρόνια, που προτείνει η γνωμοδοτική επιτροπή ειδικών επιστημόνων υπό την εποπτεία του κυρίου Πισσαρίδη και εισηγείται στην ελληνική κυβέρνηση.
Εξαρχής θα πρέπει να τονιστεί ότι ο θεωρητικο-πολιτικός διάλογος που διεξάγεται στη χώρα μας για το πώς θα διαχειριστούμε τα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης είναι δημιουργικός και δεν εγκλωβίζεται σε στείρες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις.
Η έκθεση Πισσαρίδη, όπως έχω υποστηρίξει από τις στήλες της «Εφημερίδας των Συντακτών», δεν προωθεί την ιδέα ενός εθνικού και πολιτικού σχεδίου ανάπτυξης της οικονομίας μας και της κοινωνίας μας. Περιορίζεται σε μία σειρά προτάσεων για τον τρόπο με τον οποίο θα κατανεμηθούν τα κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Η επιχειρηματολογία του φίλου μου Νίκου Μουζέλη εντοπίζει όψεις του προγράμματος που προωθούν νεοφιλελεύθερες ιδέες για να αντιμετωπισθούν οι κρίσεις που πλήττουν την κοινωνία μας. Γράφει χαρακτηριστικά: «Η έκθεση Πισσαρίδη βασίζεται κυρίως στους Hayek και Friedman». Και πιο κάτω σημειώνει: «βασίζεται λιγότερο στη μαρξιστική παράδοση και περισσότερο στον Talcott Parsons». Ολα αυτά σημαίνουν ότι το θεωρητικο-πολιτικό θεμέλιο της έκθεσης Πισσαρίδη ανήκει σ’ αυτό που ο Niklas Luhmann έχει ονομάσει «παλαιο-ευρωπαϊκό τρόπο του σκέπτεσθαι».
Ενώ ο Νίκος Μουζέλης αναγνωρίζει ότι η αντιμετώπιση κρίσεων (οικονομική, κοινωνική, υγειονομική κ.λπ.) μέσω της εκθέσεως Πισσαρίδη είναι πεπαλαιωμένη μέθοδος, δεν κάνει το επόμενο βήμα για μια ριζική πρόταση. Οπως ασκεί κριτική στην πλευρά των «Πισσαρίδη», όπως σημειώνει χαρακτηριστικά, το ίδιο κάνει και με τους «αντι-Πισσαρίδη». Νομίζω ότι δεν έχουμε ανάγκη για μια ακόμη διαίρεση στην κοινωνία μας. Το «σχέδιο Πισσαρίδη» δεν είναι εθνικό και πολιτικό πρόγραμμα ανάπτυξης της κοινωνίας μας. Σε αυτό οφείλουμε όλοι μας να συμφωνήσουμε και επιπλέον να εξετάσουμε τα επόμενα βήματά μας.
Σωστά επισημαίνει ο Νίκος Μουζέλης ότι, εκτός από τα δύο γνωστά υποκείμενα, το κράτος και την αγορά, υπάρχει και η κοινωνία των πολιτών. Επιπλέον τονίζει ότι οι κοινωνικο-οικονομικές ανισότητες ως υπαρκτή πραγματικότητα αγνοούνται στο κείμενο της έκθεσης. «Στην έκθεση δεν γίνεται καμία αναφορά στη συγκέντρωση του πλούτου στα χέρια των ολίγων».
Τελικά, εάν διαβάζω σωστά την κριτική του Μουζέλη, στην «έκθεση Πισσαρίδη» συμβαίνουν τα εξής πράγματα: η παγκόσμια κοινωνία έχει ριζικά μεταμορφωθεί σε τέτοιο βαθμό που και η ευρωπαϊκή και κατά συνέπεια και η ελληνική κοινωνία, δεν μπορεί να προχωρήσει στον βαθμό που παραμένει καθηλωμένη σε μεθόδους και χρησιμοποιεί εργαλεία του εικοστού αιώνα.
Με άλλα λόγια, η «έκθεση Πισσαρίδη» προτείνει να λυθεί το πρόβλημα της ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας χρησιμοποιώντας τους πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης κατά τα πρότυπα του «σχεδίου Μάρσαλ»: είναι έκθεση κατανομής κονδυλίων σε επιμέρους οικονομικούς τομείς. Δεν έχει κανέναν πολιτικό ορίζοντα και κανένα σχέδιο ριζικής ανασυγκρότησης της χώρας μας.
Ενα ακόμη στοιχείο στην κριτική ανάλυση του Μουζέλη είναι και το εξής: κατά την άποψή του επιχειρείται με το σχέδιο Πισσαρίδη μια επέμβαση στην αγορά εργασίας στον βαθμό που εισηγείται τη σύνδεση της «ευελιξίας» με την νέου τύπου «ασφάλεια» στις εργασιακές σχέσεις. Το ζητούμενο όμως είναι το εξής: Μπορεί η Ελλάδα ως χώρα της Ευρωπαϊκής Ενωσης να απαλλαγεί από τις παραδοσιακές αγκυλώσεις και να ενταχθεί επιτέλους στον σύγχρονο κόσμο; Ή μήπως έπειτα από δέκα χρόνια (το έτος: 2030) να βρισκόμαστε ακόμη στο αρχικό σημείο εκκίνησης;
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
