2021 συγκρουόμενες αφηγήσεις

Τι θα ευχόταν κάποιος για τη νέα χρονιά και το άνοιγμα της τρίτης δεκαετίας του αιώνα; Θα ήθελε υγεία, ειρήνη και βελτίωση των βιοτικών του προσδοκιών. Υπό το βάρος της πανδημίας ‒και την πίεση του αυταρχισμού που, ενίοτε, φοράει τη μάσκα της υγειονομικής προστασίας‒ αρκετοί θα ήθελαν περισσότερη ελευθερία και επιστροφή στην «κανονικότητα», μολονότι γνωρίζουν ότι η λεγόμενη «κανονικότητα» δεν είναι παρά η μήτρα πολλών άλλων δεινών.

Συνεπώς, όταν τα βασικά αυτονόητα δεν βρίσκουν τρόπο να εκπληρωθούν γιατί προϋποθέτουν συνθήκες οι οποίες δεν πληρούνται, τότε –όπως θα έλεγε ο Καρλ Κράους‒ απλώς διευκολύνεται ο ρόλος του διαβόλου στο να κάνει χειρότερο τον κόσμο των ανθρώπων.

Ετσι, ενώ υπάρχουν ελπίδες για τη νέα χρονιά, δεν υπάρχει εύκολη απάντηση στα βασικά. Με καλύτερη διατύπωση, η απάντηση στο ερώτημα για τα δώρα της νέας χρονιάς εξαρτάται από αυτόν στον οποίο απευθύνουμε την ερώτηση. Αναμφίβολα, το εμβόλιο είναι μια αισιόδοξη κατάκτηση. Ομως δεν θα νικήσει την πανδημία έως ότου ο κορονοϊός αντιμετωπιστεί σε πλανητική κλίμακα. Και ο εθνικισμός, μαζί με τον ανταγωνισμό των εμβολίων στις προηγμένες οικονομίες, δείχνει να νικάει τη διεθνή συνεργασία. Δίχως καν να σχολιάζουμε την αντιμετώπιση της φτώχειας και των αποκλεισμών. Το αποτέλεσμα μάλλον είναι προβλεπόμενο. Ξανά, η πλειονότητα του παγκόσμιου πληθυσμού θα κινδυνεύει να αποκλείεται από τις σωστικές παρεμβάσεις.

Το περιβάλλον βοά, η κλιματική αλλαγή στέλνει σήματα, τα παγκόσμια προβλήματα είναι εδώ. Ούτε η Ευρώπη μπορεί να φαντάζεται μια εγγυημένη «επιστροφή στην κανονικότητα», όσο οι σχεδιασμοί της ευνοούν μονομερώς τις οικονομικές ελίτ και τη χρηματοπιστωτική βουλιμία, ενώ, παράλληλα, διαβρώνουν τις δυνητικές και εναλλακτικές ευκαιρίες των εθνικών πολιτικών και δημοκρατικών αντιπροσωπευτικών συστημάτων. Αλλωστε, είναι γνωστό από τις προηγούμενες δεκαετίες ότι εάν η Ε.Ε. έκανε αίτημα εισόδου στον εαυτό της, θα αποκλειόταν γιατί δεν θα πληρούσε το κριτήριο δημοκρατικών θεσμών και λειτουργιών που ζητάει από τα κράτη-μέλη της. Αλλά, έτσι κι αλλιώς, η ζωή θα συνεχίσει την περιπέτειά της. Θα αλλάξει όμως ο κόσμος;

Από την εποχή του Ρουσό οι παρεμβατικές ρυθμίσεις συνεχίζουν να είναι επιθετικό όπλο και ταυτόχρονα καλή ασπίδα προστασίας των ισχυρών ενάντια στους αδύναμους. Το δημόσιο αγαθό παραμένει προσχηματικό. Η υγεία, η απασχόληση ή η παιδεία κ.ά. γίνονται άλλοτε καρότο και άλλοτε μαστίγιο ενός δεδομένου τρόπου επιλογών και δράσης, όπου το γενικώς και αενάως ζητούμενο είναι η εγγύηση της ανοσίας και της επιβίωσης αυτού που λέγεται ανθρώπινο σ’ έναν κόσμο όπου το παιχνίδι είναι απάνθρωπο.

Και στα καθ’ ημάς: Τι είναι αυτό που κρατάει γονατισμένη χρόνια τώρα την ελληνική κοινωνία; Χάριν απλούστευσης, ας πούμε 2021 «συγκρουόμενες αφηγήσεις». Αλλά, εάν δεν μιλάμε για υποκρισία, ο λόγος (discourse) των συγκρουόμενων αφηγήσεων δεν χρησιμεύει για να περιγράψει τον κόσμο. Ούτε καν ωθεί στον μετασχηματισμό του – όπως θα φανταζόταν ο Μαρξ μιλώντας στον Φόιερμπαχ. Απλώς συγκαλύπτει. Με μια υπερ-σκηνοθεσία εναλλαγών, μετατρέπει τα πάντα σε τσίρκο: η κυβέρνηση κάνει πως κυβερνάει, η αντιπολίτευση παριστάνει την αντιπολίτευση, η πολιτική προστασία υποκρίνεται ότι προστατεύει, οι διοικητές ότι διοικούν κ.ο.κ. ‒ μέχρις εξαντλήσεως.

Βέβαια, για τη μακροζωία του πολύχρωμου τσίρκου, όλοι οι εμπλεκόμενοι στις «συγκρουόμενες αφηγήσεις» ξέρουν καλά ότι τα υποταγμένα πνεύματα είναι καταλληλότερα από τα ανεξάρτητα. Ο Covid-19, μεταξύ άλλων, έκανε κάτι σημαντικό. Αποκάλυψε πολιτικές που στόχευαν περισσότερο στο ταμείο και στη δημοφιλία των κυβερνήσεων και λιγότερο στην πανδημία.

Στην Ελλάδα, ειδικότερα, η κυβέρνηση, με τα μηδενικά μπροστά από τις μονάδες των εμβολίων, θεωρεί ότι τα κάνει όλα καλά. Κάθε φορά, προσγειώνει το ακροατήριό της από τα υψώματα της αριστείας σε καταστάσεις ντροπιαστικής και επικίνδυνης ανοησίας. Μάλιστα, εφόσον πιστεύει ότι δεν πρόκειται για σημαντικά σφάλματα, τότε, μπορούμε να υποθέσουμε ότι τίποτα δεν είναι σημαντικό. Και κάπως έτσι, στη χώρα των υπερβολών και των ηρωικών επετειακών εορτασμών, το εμβόλιο, από δώρο της επιστήμης στην ανθρωπότητα, έγινε προνόμιο των κυβερνητικών. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος μας χαιρέτησε με το σήμα της νίκης.

Ποιο είναι, λοιπόν, το ελπιδοφόρο για την πολλά υποσχόμενη χρονιά; Η τεχνολογία και η επιστήμη από μόνες τους δεν αρκούν για να κάνουν δικαιότερο τον κόσμο. Η κυβέρνηση το απέδειξε. Από την άλλη, υπάρχει περίπτωση αυτός ο πολιτισμός να γεννήσει έναν πολιτισμό, υπό την προϋπόθεση ότι όσοι τον επαγγέλλονται θα πρέπει να γκρεμίσουν λίγο τα μεταφυσικά πυργάκια των «ιστορικών υποκειμένων», της «αποστολής» ή του «τρένου της ιστορίας». Κανένας ας μην περιμένει από τη μυγοπαγίδα να του κάνει δωρεάν online μαθήματα για την απελευθέρωση της μύγας.