Πανδημία και παγκοσμιοποίηση

Με τον φίλο Νίκο Μουζέλη εδώ και χρόνια διεξάγω έναν κριτικό, γόνιμο και δημιουργικό διάλογο για τα ζητήματα της εποχής μας. Αναφέρω ενδεικτικά τον επιστημονικό διάλογο που κάναμε από τις σελίδες της «Εφ.Συν.» τον περασμένο Νοέμβριο, με θέμα τον λαϊκισμό. Τώρα, στη σύντομη αυτή παρέμβασή μου, θέλω να συζητήσω μαζί του, και εννοείται και με τους αναγνώστες μας, για τα ζητήματα που θίγει στο κείμενό του «Μετά την πανδημία» («Τα Νέα» 11.4.2020).

Πρώτα πρώτα συμφωνώ με τον Μουζέλη ότι η θεωρία για την «επιστροφή στο εθνικό κράτος» είναι ανεδαφική, με την έννοια (όπως κατανοώ το σχετικό ζήτημα εγώ προσωπικά) ότι ενώ έχουμε μια προσωρινή αναβίωση του κράτους εξαιτίας της εφαρμογής του βιοπολιτικού συστήματος της «καραντίνας», αυτό δεν σημαίνει ότι η οικουμένη ως παγκόσμια πολιτική κοινωνία επανιδρύει τα εθνικά κράτη. Κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Ο κόσμος μας και η εποχή μας έχουν εισέλθει εδώ και δεκαετίες στην ιστορική φάση του «μεταεθνικού αστερισμού». Ο Μουζέλης γράφει επί λέξει: «Η ιδέα πως μετά την τωρινή κρίση το κράτος θα συνεχίσει να παραμένει αυτόνομο είναι λανθασμένη».

Το δεύτερο σημείο του κριτικού σχολιασμού μου έχει να κάνει με την παγκοσμιοποίηση στην ιστορική συγκυρία της πανδημίας. Στη παρέμβασή του ο Μουζέλης τονίζει πως «η παγκοσμιοποίηση μπορεί να αλλάξει μορφή». Συμφωνώ μαζί του, αλλά ταυτόχρονα διατυπώνω τη διαφοροποιημένη θέση μου. Στην κοινωνία που έρχεται, όπως θα έλεγε και ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν, οι σχέσεις ανάμεσα στα εθνικά κράτη και τις υπερεθνικές οντότητες διαμορφώνονται σε ριζικά διαφορετικές βάσεις.

Διαπιστώνω ότι υπάρχουν τρεις τομείς οι οποίοι σταδιακά, μετά την κρίση του κορονοϊού αποκτούν εντελώς διαφορετικά περιεχόμενα. Αυτοί λοιπόν οι τομείς είναι πρώτον ο νέος καταμερισμός έργου ανάμεσα στα κράτη και τις μεταεθνικές οντότητες. Εδώ σ’ αυτόν τον τομέα εντάσσεται η ριζική μεταρρύθμιση, η οποία επιβάλλεται να γίνει στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Ο δεύτερος τομέας ριζικού αναπροσανατολισμού της παγκόσμιας κοινωνίας έχει να κάνει με αυτό που ο Μουζέλης ονομάζει «παγκόσμιος πολιτικός έλεγχος». Και ο τρίτος παράγοντας, ο οποίος αλλάζει ριζικά το πρόσωπο της κοινωνίας μας και της εποχής μας, είναι το νέο σύστημα της πολιτικής κανονικότητας. Με απλά λόγια θα επανεξετάσουμε ποιο ρόλο παίζουν οι ιδέες μας στη συγκρότηση της κοινωνίας μας και σε ποιο βαθμό μπορούμε να απαλλαγούμε από τις ιδεολογίες, δηλαδή τις «ψευδείς συνειδήσεις» κάθε εποχής.

Δεν σας κρύβω ότι ο φίλος μου Νίκος Μουζέλης στο άρθρο του διαπιστώνω ότι κάνει αισιόδοξες προβλέψεις για το μέλλον μέσα σ’ ένα «ζοφερό» παρόν. Εγώ όμως «κρατάω μικρό καλάθι»! Ας εξετάσουμε λοιπόν τους τρεις αυτούς τομείς, στους οποίους επέρχονται ριζικές αλλαγές σε παγκόσμια κλίμακα, έστω και συνοπτικά.

Σχετικά με τον καταμερισμό έργου ανάμεσα στο εθνικό και το μεταεθνικό στοιχείο σημειώνω ότι ενώ οι παραγωγικές δυνάμεις (κατά τον Μαρξ) εξακολουθούν να βρίσκονται υπό εθνικό έλεγχο, οι δημιουργικές παραγωγικές σχέσεις (ο επικοινωνιακός ορθολογισμός του Χάμπερμας) όλο και περισσότερο εντάσσονται σε μεταεθνικές οντότητες. Η διαπάλη ανάμεσα στα κράτη και τους μηχανισμούς της παγκοσμιοποίησης αποκτά νέες διαστάσεις και νέα περιεχόμενα. Είναι λάθος τελικά η πρόσφατη απόφαση της Ευρωπαϊκής Ενωσης να μην εκδώσει το «κορονο-ομόλογο».

Εάν προχωρούσε σ’ αυτό το βήμα θα επιτύγχανε δύο πράγματα: πρώτον, θα γινόταν η ίδια, έστω και σε μερικό επίπεδο, «πολιτική Ενωση» και δεύτερον, θα επανακαθόριζε με θετικό τρόπο τις ιστορικά διαμορφούμενες σχέσεις κράτους και υπερεθνικής κοινότητας.

Σχετικά με τους πολιτικούς ελέγχους, οι οποίοι κατά τον Μουζέλη έχουν «και θετικά αλλά και αρνητικά αποτελέσματα», τονίζω ότι πράγματι ο τεχνολογικός λόγος είναι διφυής. Αυτό συμβαίνει και με την ατομική ενέργεια. Αυτό συμβαίνει με όλα τα επιτεύγματα της βιομηχανικής κοινωνίας. Το μείζον πολιτικό ερώτημα είναι το εξής: Αραγε η αναπτυγμένη τεχνολογία της εποχής μας στον τομέα της επιτήρησης θα χρησιμοποιηθεί για ανθρωπιστικούς σκοπούς (π.χ. για να προστατευθεί ο άνθρωπος από επιδημίες και σεισμούς) ή για σκοπούς που θα οδηγήσουν στην εξαφάνιση του ίδιου του ανθρώπου (π.χ. για να εγκαταλείψει ο άνθρωπος την ιδιότητα του πολίτη); Προσωπικά ως πολιτικός φιλόσοφος δεν μπορώ να φανταστώ μια πολιτική κοινωνία χωρίς πολίτες!

Για το τρίτο ζήτημα, δηλαδή για τον ρόλο και τη λειτουργία των ιδεών (δηλαδή του κανονιστικού στοιχείου) στην επερχόμενη κοινωνία, σημειώνω επιγραμματικά ότι τελικά το κανονιστικό στοιχείο ριζώνει στην ίδια την πολιτικο-κοινωνική πραγματικότητα. Οι ιδέες καθίστανται εγγενές οντολογικό περιεχόμενο του κόσμου μας.

* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης