Περί γυμνών βασιλιάδων και επίκτητης αλαλίας…

Ο Αγγλος κοινωνιολόγος Μπ. Μπερνστάιν χαρακτηρίζει τη δυτική κοινωνία του ύστερου 20ού αιώνα «δεύτερη (ιστορικά) καθολικά παιδαγωγούμενη κοινωνία». Η πρώτη ανάλογη κοινωνία υπήρξε στον Μεσαίωνα, όπου η κυριαρχία της άρχουσας τάξης είχε έρεισμα στον θεόπεμπτο χαρακτήρα της κοινωνίας.

Η επίγεια ιεραρχία, βασιλιάδων – ιεραρχών – αρχόντων, ιπποτών, λαού, αναγόταν στην «ουράνια διαστρωμάτωση» αγγέλων, αγίων, ανθρώπων. Οπως αναφέρει ο Κρις Χάρτμαν («Λαϊκή ιστορία του κόσμου»), ο έλεγχος που ασκούσε η Εκκλησία στη σκέψη των ανθρώπων στηριζόταν στις προλήψεις, τη λατρεία ιερών λειψάνων και την πίστη σε θαύματα. Η επίκληση της λογικής ήταν έργο «αιρετικών»-υπονομευτών της κυρίαρχης τάξης.

Στη σύγχρονη (μεταβιομηχανική, μετανεωτερική) καθολικά παιδαγωγούμενη κοινωνία, η εγγενής πολυπλοκότητα και η πολυπαραγοντική διαμεσολάβηση στον κοινωνικό ιστό δεν ευνοούν τη μεταφυσική θεμελίωση της κοινωνικής δομής. Η διαμόρφωση του τρόπου θεώρησης της κοινωνικής πραγματικότητας επιτυγχάνεται μέσα από διαδικασίες συμβολικού ελέγχου.

Στο πεδίο του συμβολικού ελέγχου δομείται η ατομική ή συλλογική ταυτότητα των υποκειμένων, διαμορφώνεται η (μηχανική ή οργανική) κοινωνική αλληλεγγύη. Σειρά φορέων κανονικοποιούν, μέσω του εκάστοτε επικοινωνιακού πλαισίου, τη συνείδηση, τις προδιαθέσεις και τις επιθυμίες, νομιμοποιώντας και αναπαράγοντας την κατανομή της εξουσίας και τις πολιτισμικές κατηγορίες.

Οι φορείς συμβολικού ελέγχου, σύμφωνα με τον Μπ. Μπερνστάιν, διακρίνονται σε 6 κατηγορίες οι οποίες ανά κατηγορία: ρυθμίζουν (θρησκευτικοί θεσμοί, νομικό σύστημα, σωφρονιστικό σύστημα, αστυνομία), «επιδιορθώνουν» (κοινωνικές/συμβουλευτικές υπηρεσίες, σύστημα υγείας), αναπαράγουν (εκπαίδευση), διαχέουν (φορείς μαζικής κουλτούρας, ΜΜΕ), διαμορφώνουν (ερευνητικοί/επιστημονικοί φορείς), εκτελούν (υπάλληλοι κεντρικής και περιφερειακής διοίκησης).

Οι προαναφερόμενοι φορείς εμπλέκονται και διαπλέκονται στη διατήρηση ή την αλλαγή της κοινωνικής και ηθικής τάξης πραγμάτων μέσω της χρήσης του λόγου: οι σχέσεις εξουσίας μεταφράζονται σε λόγο και ο λόγος σε πρακτικές. Λειτουργούν ως φύλακες της τάξης αλλά και ως εν δυνάμει κομιστές του νέου, καθώς φέρουν ενδογενώς την αμφισβήτηση.

Θα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον να μελετήσουμε τον τρόπο λειτουργίας των φορέων συμβολικού ελέγχου στη διαχείριση κοινωνιών σε κρίση, όπως η ελληνική κοινωνία τη δεκαετία που πέρασε. Μια κοινωνία που βίωσε την περιδίνηση της πολυεπίπεδης κρίσης, σταδιακά μεταλλάχτηκε και καθυποτάχθηκε σε εξωχώριους «θεσμούς». Τα μέλη της, από το 2010 ώς σήμερα, βίωσαν πρωτόγνωρες καταστάσεις και ανέπτυξαν αντίστοιχες συμπεριφορές: σοκαρίστηκαν, απέρριψαν, συγκρούστηκαν, πίστεψαν, απογοητεύτηκαν… Εν ολίγοις διαμόρφωσαν συμπεριφορές που δύσκολα ερμηνεύονται ως αποτελέσματα μόνο της οικονομικής κρίσης.

Η ανάδειξη των άρρητων αλλά διάχυτων και ομολογουμένως αποτελεσματικών διεργασιών συμβολικού ελέγχου υπερβαίνει το παρόν σημείωμα. Θα σταθούμε, ενδεικτικά, στον ρόλο των μέσων μαζικής επικοινωνίας και διαμόρφωσης της μαζικής κουλτούρας.

Εστιάζοντας στη μεγάλη εικόνα σημειώνουμε τη συρρίκνωση και αποδυνάμωση παραδοσιακών ΜΜΕ, το κλείσιμο εφημερίδων, τη μείωση της ύλης και της κυκλοφορίας των υπαρχουσών, τη σταδιακή υποβάθμιση του περιεχομένου. Στα ερτζιανά κυριάρχησαν μονοθεματικοί, «φτωχοί» ραδιοφωνικοί σταθμοί, απογυμνωμένοι από συνεργάτες, περιορισμένης ακροαματικότητας. Οι τηλεοπτικοί σταθμοί περιορίστηκαν αριθμητικά, το πρόγραμμά τους υποβαθμίστηκε ποιοτικά, στη στελέχωση των ενημερωτικών τμημάτων κυριάρχησαν υποτακτικοί συνεργάτες, ενώ υπονομεύτηκε ο ουσιαστικός διάλογος και απαξιώθηκε ο αντίλογος.

Οι εκπομπές λόγου και εναλλακτικής ενημέρωσης υποβαθμίστηκαν και περιορίστηκαν και δεν θα ήταν υπερβολή αν υποστηρίζαμε ότι τα μέσα ενημέρωσης εκπέμπουν «μονοφωνικά», υπηρετώντας συγκεκριμένη «ανάγνωση» της πραγματικότητας. Προοδευτικά επιτεύχθηκε αξιοσημείωτη «μετάλλαξη» στην ενημέρωση, η οποία χαρακτηρίζεται από τη μονόπλευρη και συχνά ατεκμηρίωτη προβολή μιας άποψης με ταυτόχρονη απαξίωση της αντίθετης.

Παράλληλα, την περίοδο που εξετάζουμε, παγιώθηκαν στο επικοινωνιακό παιχνίδι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το Διαδίκτυο. Αξιοποιώντας τον ψηφιακό αναλφαβητισμό τεχνολογιολάγνων πολιτών, που ταυτίζουν τον γραπτό λόγο και την εικόνα με την εγκυρότητα και την αξιοπιστία, διαχειρίστηκαν τη διάχυση της πληροφορίας αποσιωπώντας, διαστρεβλώνοντας, παραπληροφορώντας.

Κοινός τόπος της μεγάλης εικόνας: το ολιγοπώλιο στην ιδιοκτησία και στη διαχείριση των ΜΜΕ. Η επικυριαρχία του οικονομικού πεδίου, σε συνεργασία με το πολιτικό, διαμόρφωσε το πλαίσιο διαμοιρασμού της πληροφορίας. Και το αποτέλεσμα;

Το βιώνουμε. Πλήρης χειραγώγηση του δικτύου διάχυσης της πληροφορίας με σκοπό τη διαμόρφωση των προτιμήσεων, των επιθυμιών, των συνειδήσεων. Υπό αυτό το πρίσμα φαντάζει «λογικό» τα θύματα να αποδέχονται ως τιμητές και λυτρωτές τούς θύτες και να επευφημούν προελαύνοντες γυμνούς βασιλιάδες ενώ τα παιδιά σωπαίνουν(;), θύματα επίκτητης αλαλίας…

ΥΓ.: Η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας: Οι «αόρατες» ρηγματώσεις! Ο συμβολικός έλεγχος διαμορφώνει την ιεραρχία και επιβάλλει την τάξη, όμως ταυτόχρονα την υπονομεύει αφού εμπεριέχει, εν σπέρματι, την αμφισβήτηση («ο έλεγχος δεν μπορεί να ελέγξει τον εαυτό του»).

*συντονιστής εκπαιδευτικού έργου, ΠΕΚΕΣ Δυτ. Ελλάδας, υπ. διδάκτορας Πανεπιστημίου Πατρών