Στον απόηχο των ευρωεκλογών αλλά και καθ’ οδόν προς τις βουλευτικές εκλογές, κυριαρχούν στον δημόσιο λόγο οι συζητήσεις για τα εκλογικά αποτελέσματα και η ανταλλαγή επιχειρημάτων ως προς την ερμηνεία της πρόσφατης ψήφου. Οι αναλύσεις είναι πολυπαραγοντικές, οι αιτιακές σχέσεις διαφορετικές, αναλόγως της εκάστοτε οπτικής, όμως ένα κοινό πεδίο, παρά τις διαφορετικές αφετηρίες, φαίνεται να εμφανίζεται με επιμονή σε κάθε σχετική συζήτηση. Απαντες -εστιάζοντας άλλοτε στην ουσία και άλλοτε στην επιφάνεια- αργά ή γρήγορα συμπεριλαμβάνουν στα επίδικα επίπεδα όπου κρίθηκε το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών, εκείνο της επικοινωνίας αξιολογώντας το ως ένα από τα πιο σημαντικά.
Στην εποχή της κυριαρχίας της εικόνας και των social media, μοιάζει να έχει περισσότερη σημασία ο τρόπος που λες κάτι και όχι το περιεχόμενο όσων λες, καθώς ο πολίτης βομβαρδίζεται από αλληλοσυγκρουόμενες πληροφορίες, την αλήθεια των οποίων αδυνατεί να διασταυρώσει εξαιτίας ακριβώς της ταχύτητας με την οποία έρχονται, «εξαφανίζοντας» εν ριπή οφθαλμού όλες τις προηγούμενες.
Αυτή τη δομική αλλαγή στην πρόσληψη της είδησης επιχειρούν να εκμεταλλευτούν προς όφελός τους κέντρα επηρεασμού της κοινής γνώμης, όπως η διαβόητη «Ομάδα Αλήθειας» της Ν.Δ., επιδιδόμενα σε συστηματικές εκστρατείες παραπληροφόρησης, με αποτέλεσμα τα fake news να συγκροτούν σε καθημερινή βάση έναν βούρκο που κατατρώει τα θεμέλια της δημοκρατίας.
Εμβρόντητη αλλά δυστυχώς τελικά αδρανής, η κοινή γνώμη «πληροφορείται» για Ρώσους χάκερ που επηρεάζουν τις αμερικανικές εκλογές, για εμβόλια που υποτίθεται πως βλάπτουν την υγεία μας, για αεροψεκασμούς που μας κρατούν παθητικούς στους καναπέδες, για τον Αρτέμη Σώρρα που θα ξεπλήρωνε το ελληνικό χρέος, για γιαγιάδες που δήθεν πανικόβλητες περιμένουν στην ουρά των ΑΤΜ (ασχέτως του αν τα πλάνα είναι από το εξωτερικό…). Παραποιημένα βίντεο προβάλλονται σε δελτία ειδήσεων, δηλώσεις εμφανίζονται μονταρισμένες ώστε να αλλοιώνεται το τι πραγματικά έχει πει ο ομιλητής, είτε αυτός είναι ο γείτονας της διπλανής ληστείας είτε είναι ο πρωθυπουργός της χώρας, ψεύτικοι λογαριασμοί στο twitter και στο facebook αναπαράγουν και διαδίδουν κάθε λογής ψέμα με τρόπο που θα ζήλευε ο Οργουελ στο δυστοπικό του αριστούργημα «1984».
Υπάρχει επείγουσα ανάγκη σε όλα αυτά να υπάρξει αντίδραση. Το πρόβλημα πλέον δεν είναι ότι διαδίδονται ψευδείς ειδήσεις, είναι ότι κάθε είδηση αντιμετωπίζεται ως εν δυνάμει ψεύτικη, ότι το ψεύτικο και το αληθινό στο μυαλό και στη συνείδηση των αναγνωστών, των θεατών και των ακροατών συμπλέκονται τόσο σφιχτά ώστε τα όρια να κινδυνεύουν να καταργηθούν.
Και αυτό είναι το χειρότερο: Μια κοινωνία παραπληροφορημένη, δύσπιστη σε όλα, καχύποπτη, έτοιμη να υποκύψει στον εντυπωσιασμό, καθώς οι ψευδείς ειδήσεις ενισχύουν τα αισθήματα φόβου, αηδίας και έκπληξης, ενώ οι αληθινές ειδήσεις είναι συνήθως αναμενόμενες και συνηθισμένες.
Στη μεγάλη σχετική έρευνα που έγινε από το Πανεπιστήμιο ΜΙΤ, καταγράφηκε πως η εξάπλωση της ψευδούς πληροφορίας δεν οφείλεται τόσο στα bots -στα προγράμματα που εκτελούν αυτοματοποιημένες εργασίες μέσω του διαδικτύου και που υπολογίζονται σε 48 εκατομμύρια στο twitter και 60 εκατ. στο facebook- αλλά, και αυτό είναι το χειρότερο, η εξάπλωση οφείλεται στους ίδιους τους χρήστες καθώς αυτοί έχουν την τάση να κοινοποιούν άκριτα ανακριβείς ειδήσεις, επιδιώκοντας τον εντυπωσιασμό.
Μπορούμε σε όλα αυτά να αντιτάξουμε την προληπτική λογοκρισία; Αυτό είναι ένα επικίνδυνο μονοπάτι που θέλει ιδιαίτερη προσοχή. Καθεστώτα όπως αυτά στη γειτονική μας Τουρκία, σε αραβικές χώρες, στην Κίνα, και όχι μόνο, είναι τα πρώτα που επιθυμούν μια τέτοια τροπή της συζήτησης. Από την άλλη, δεν μπορούμε να κλείσουμε τα μάτια μας στην πραγματικότητα: για λίγα ή μάλλον για πολλά κλικ παραπάνω, ιστοσελίδες, απλοί χρήστες αλλά και συγκεκριμένα επιχειρηματικά και πολιτικά κέντρα, χωρίς κανέναν ενδοιασμό, υπονομεύουν τη δημόσια συζήτηση και επιχειρούν να χειραγωγήσουν την κοινή γνώμη.
Τα καμπανάκια κινδύνου έχουν πλέον χτυπήσει και κανείς δεν μπορεί να προσποιείται επιλεκτική κώφωση. Η ποιότητα της δημοκρατίας που θα έχουμε αύριο εξαρτάται απολύτως από την ποιότητα της ροής της πληροφορίας, από την αλήθεια ή το ψέμα της κυρίαρχης είδησης.
Πυλώνας της στρατηγικής της Αριστεράς πρέπει να είναι η ευαισθητοποίηση απέναντι στον σοβαρό κίνδυνο της συστηματικής παραπληροφόρησης. Απαιτείται όχι μόνο η απαραίτητη αντίδραση της πολιτείας, που έχει καθυστερήσει, αλλά και η εγρήγορση της προσωπικής στάσης.
Τι αναπαράγουμε, σε ποιους ιστότοπους επιμένουμε να μεταβαίνουμε ως επισκέπτες, μολονότι τους έχουμε συλλάβει επανειλημμένα να ψεύδονται, πόσο μοιραζόμαστε την ανησυχία μας για το φαινόμενο των ψευδών ειδήσεων με τους τριγύρω μας, πάντα με άξονα όχι να απορρίπτονται τα πάντα ως ψεύτικα, γιατί έτσι σχετικοποιείται επικίνδυνα η αλήθεια, αλλά με την κριτική στάση απέναντι στον κενό εντυπωσιασμό, τις αποστάσεις από την καραμέλα τού «όλοι ίδιοι είναι» και την κατηγορηματική απόρριψη του χυδαίου ύφους που πάντα αντιστοιχεί στη χυδαία λογική.
*Υποψήφια βουλευτής Β’ Αθήνας-Βόρειος Τομέας, ΣΥΡΙΖΑ, δημοσιογράφος
