Τα δύο νέα Θαλάσσια Πάρκα και οι πάγιες τουρκικές διεκδικήσεις

Τη δημιουργία δύο νέων Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων -ενός στο Ιόνιο Πέλαγος και ενός στις Νότιες Κυκλάδες, στο Αιγαίο- ανακοίνωσε χθες ο πρωθυπουργός, σε συνέχεια των δεσμεύσεων που είχε αναλάβει στη Διάσκεψη του ΟΗΕ για τους Ωκεανούς. Η χθεσινή ανακοίνωση συνοδεύτηκε από τη δημόσια διαβεβαίωση πως πρόκειται για μια πρωτοβουλία με αμιγώς περιβαλλοντικό χαρακτήρα.

Ωστόσο, η διπλωματική διάσταση του ζητήματος όχι μόνο κυριάρχησε στη δημόσια συζήτηση, αλλά και επισκίασε την αρχική επιχειρηματολογία γύρω από την προστασία του φυσικού πλούτου της χώρας. Παρά τον ξεκάθαρο προσανατολισμό για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και της θαλάσσιας ζωής, το ζήτημα μετατέθηκε σύντομα στο γνώριμο πεδίο των ελληνοτουρκικών σχέσεων και των διεκδικήσεων στο Αιγαίο, φανερώνοντας για ακόμα μια φορά πόσο εύθραυστες παραμένουν οι πολιτικο-διπλωματικές ισορροπίες στην περιοχή, όπου κάθε κίνηση ερμηνεύεται από το πρίσμα του διμερούς ανταγωνισμού στο πεδίο της άσκησης κυριαρχικών δικαιωμάτων.

Τουρκική αντίδραση

Σε αυτό το πλαίσιο ανώτατη διπλωματική πηγή, σχολιάζοντας τις εξελίξεις στην «Εφ.Συν.», υποστήριξε πως στο πεδίο αυτό για πρώτη φορά η Ελλάδα αναλαμβάνει και πρωτοβουλίες και δεν αντιδρά απλώς. Το ενδιαφέρον εστιάζεται κυρίως στις νησίδες Κίναρος και Λέβιθα, καθώς είναι και οι μοναδικές βραχονησίδες που περιλαμβάνονται στους χάρτες που δημοσίευσε η Αθήνα οι οποίες ανήκουν διοικητικά στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Δωδεκανήσων και όχι στις νότιες Κυκλάδες. Πάνω από τις δύο αυτές νησίδες μάλιστα η Τουρκία έκανε συνέχεια υπερπτήσεις στο παρελθόν.

Παρότι η Τουρκία σε καμία επίσημη αντίδρασή της δεν κατονομάζει τα νησιά ή τις βραχονησίδες το νομικό καθεστώς των οποίων αμφισβητεί επιχειρώντας να γκριζάρει ολόκληρο το Αιγαίο, το γεγονός πως οι δύο νησίδες ανήκουν στα Δωδεκάνησα πιθανόν να αποτελεί και το σημείο τριβής με την Αγκυρα.

Η πρώτη επίσημη αντίδραση ήρθε από το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών, το οποίο αμφισβήτησε ευθέως τη νομιμότητα της ελληνικής πρωτοβουλίας, επιχειρώντας για ακόμη μια φορά να επαναφέρει το «γκριζάρισμα» στο Αιγαίο. Στην ανακοίνωσή της, η Αγκυρα υπενθυμίζει κατ’ αρχάς ότι η τουρκική πλευρά είχε ήδη αντιδράσει κατά την πρώτη εξαγγελία των πάρκων, τον Απρίλιο του 2024.

Τότε, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών είχε δηλώσει κατηγορηματικά ότι τέτοιου είδους μονομερείς ενέργειες, όπως η ανακήρυξη θαλάσσιων πάρκων στο Αιγαίο, «δεν θα έχουν κανένα νομικό αποτέλεσμα» όσον αφορά τα «αλληλένδετα προβλήματα» που υπάρχουν στο Αιγαίο – μια σαφής αναφορά στις πάγιες τουρκικές αμφισβητήσεις επί των συνόρων, της κυριαρχίας και του καθεστώτος ορισμένων νησιών, νησίδων και βραχονησίδων.

Η τουρκική ανακοίνωση επισημαίνει ρητά ότι οι θέσεις οι οποίες είχαν καταγραφεί στην περσινή δήλωση παραμένουν απολύτως σε ισχύ και σήμερα. Επαναλαμβάνει έτσι τη θέση ότι: «Τα θαλάσσια πάρκα που θα κηρυχθούν στο Αιγαίο δεν θα έχουν κανένα νομικό αποτέλεσμα, στο πλαίσιο των αλληλένδετων προβλημάτων του Αιγαίου μεταξύ των δύο χωρών, συμπεριλαμβανομένων γεωγραφικών σχηματισμών των οποίων η κυριαρχία δεν έχει μεταβιβαστεί στην Ελλάδα με διεθνείς συνθήκες».

Οι ισορροπίες

Πέραν αυτών, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών διατυπώνει για ακόμη μια φορά την πάγια θέση της Αγκυρας υπέρ της αποφυγής μονομερών ενεργειών σε θαλάσσιες περιοχές όπως το Αιγαίο και η Μεσόγειος, που χαρακτηρίζονται ως «κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες».

Στην ανακοίνωση γίνεται ειδική αναφορά στο διεθνές ναυτικό δίκαιο, το οποίο, κατά την τουρκική ερμηνεία, «ενθαρρύνει τη συνεργασία, ακόμη και σε περιβαλλοντικά ζητήματα, μεταξύ των παράκτιων κρατών» στις συγκεκριμένες θάλασσες. Υπογραμμίζεται δε πως «η Τουρκία είναι πάντα έτοιμη να συνεργαστεί με την Ελλάδα ως παράκτιο κράτος στο Αιγαίο Πέλαγος».

Με έμφαση, η Τουρκία προειδοποιεί ότι κάθε προσπάθεια εκμετάλλευσης «παγκόσμιων αξιών» –όπως η προστασία του περιβάλλοντος– για την προώθηση ζητημάτων που αφορούν το «καθεστώς ορισμένων νησιών, νησίδων και βραχονησίδων των οποίων η κυριαρχία δεν έχει μεταβιβαστεί στην Ελλάδα με διεθνείς συνθήκες» θεωρείται ανεπιτυχής, τόσο στο παρελθόν όσο και σήμερα.

Εδώ η Αγκυρα αφήνει να εννοηθεί ότι δεν θα δεχτεί καμία αλλαγή στις ισορροπίες και στη διαπραγμάτευση για το Αιγαίο μέσω της χρήσης «οικουμενικών» θεμάτων, όπως το περιβάλλον, ως πρόσχημα για την κατοχύρωση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Ενα ακόμη νέο στοιχείο που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η ανακοίνωση πως «η Τουρκία θα παρουσιάσει σύντομα τα δικά της σχέδια για την προστασία του περιβάλλοντος στις θαλάσσιες περιοχές της».

Σταθερή θέση

Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια έμμεση προαναγγελία ότι η τουρκική κυβέρνηση ενδέχεται να απαντήσει με τη δική της ανακήρυξη θαλάσσιων πάρκων ή άλλων μορφών προστατευόμενων περιοχών στο Αιγαίο ή στη Μεσόγειο, στηρίζοντας έτσι έμπρακτα το αφήγημά της για «συνιδιοκτησία» και συν-διαχείριση των ζητημάτων αυτών.

Η τουρκική ανακοίνωση ολοκληρώνεται με μια έκκληση για ειλικρινή και συνολική προσέγγιση στην επίλυση των ζητημάτων με την Ελλάδα, στη βάση του διεθνούς δικαίου, της ισότητας και της καλής γειτονίας. Ειδική αναφορά γίνεται στη «Διακήρυξη της Αθήνας για τις Φιλικές Σχέσεις και την Καλή Γειτονία» της 7ης Δεκεμβρίου 2023, σημειώνοντας πως το πνεύμα που θεσπίστηκε εκεί πρέπει να διατηρηθεί.

Η στάση αυτή δεν αποτελεί κάποια νέα τακτική, αλλά μια σταθερά διακηρυγμένη θέση της Τουρκίας, που επανέρχεται προσφέροντας διπλωματική αφορμή με κάθε ελληνική πρωτοβουλία που αφορά τη θαλάσσια χωρική κυριαρχία. Στην προκειμένη περίπτωση, το επιχείρημα «προστασία του περιβάλλοντος» κρίθηκε από την τουρκική πλευρά ανεπαρκές, με την Αγκυρα να επισημαίνει πως ακόμη και για ζητήματα διαχείρισης του περιβάλλοντος σε περιοχές όπως το Αιγαίο απαιτείται συνεργασία των παράκτιων κρατών λόγω της γεωγραφικής φύσης της θάλασσας, την οποία χαρακτηρίζει «ημίκλειστη».

Η απάντηση

Ηχηρή και άμεση ήταν η απάντηση της Αθήνας. Ερωτηθείς σχετικά κατά τη χθεσινή ενημέρωση ο κυβερνητικός εκπρόσωπος τόνισε πως «μπορεί να θεωρεί ό,τι θέλει η Τουρκία περί γκριζαρίσματος, αλλά εμείς δεν το δεχόμαστε αυτό. Δεν θεωρούμε ότι υπάρχουν γκρίζες ζώνες. Οπότε είναι κάτι το οποίο τη χώρα μας δεν πρόκειται να την επηρεάσει, ούτε πρόκειται να αλλάξει την πολιτική της. Είναι μια απόφαση η οποία βασίζεται σε καθαρά περιβαλλοντικά κριτήρια».

Σημείωσε επίσης ότι είναι μια απόφαση η οποία είχε προαναγγελθεί από τον πρωθυπουργό και η Ελλάδα θα την υλοποιήσει στο ακέραιο. «Δεν πρόκειται να μπει σε αυτή τη διαδικασία συζήτησης ενός ανύπαρκτου γκριζαρίσματος, το οποίο ποτέ δεν θα δεχτεί η ελληνική κυβέρνηση. Ούτε είχε δεχτεί στο παρελθόν ούτε θα δεχτεί τώρα».

«Οι εκτάσεις αυτές είναι οι εκτάσεις που για εμάς ήταν οι πιο σημαντικές με βάση αυτά τα κριτήρια και προχωρήσαμε σε αυτά τα δύο πρώτα πάρκα και θα συνεχίσουμε τον σχεδιασμό μας, όπως έχει ξεκινήσει να υλοποιείται, στο άμεσο μέλλον».

Με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή με την υπόσχεση πως αυτό είναι το πρώτο μέρος από ένα συνεχιζόμενο σχέδιο, το οποίο θα έχει και επόμενα μέρη, απάντησε και στο ερώτημα γιατί η κυβέρνηση δεν προχώρησε τώρα στη δημιουργία θαλάσσιων πάρκων και σε άλλες περιοχές, όπως προς τα Δωδεκάνησα, και αν σε αυτό μέτρησε τις αντιδράσεις που έχει διατυπώσει ήδη από πέρσι η Αγκυρα.

«Τζάμπα πατριώτες»

Ο Παύλος Μαρινάκης εξήγησε ακόμα ότι το σκεπτικό ήταν να ξεκινήσουν «από το πιο ευαίσθητο, ως προς τις νότιες Κυκλάδες, περιβαλλοντικά, οικοσύστημα». Σημείωσε ακόμα ότι οι εκτάσεις που ανακοινώθηκαν είναι 25% πάνω από τις αρχικές εκτιμήσεις και συγκεκριμένα αντί 22.000 τ.χλμ. που είχαν πει αρχικά, ανακοίνωσαν εκτάσεις 27.500 τ.χλμ.

Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος άφησε αιχμές για την αντιπολίτευση και όσους ασκούν κριτική στην κυβέρνηση σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. «Το γεγονός ότι βγάζει ανακοίνωση η Τουρκία είναι μια απάντηση σε αυτούς που μιλάνε για ενδοτική πολιτική της χώρας. Δηλαδή το γεγονός ότι αντιδρά η Τουρκία θα έπρεπε να προβληματίσει κάποιους τζάμπα πατριώτες εντός συνόρων» είπε χαρακτηριστικά.

Το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες έχει συνολική έκταση σχεδόν 9.500 (9.477) km2, εκ των οποίων 9.189 km2 αφορούν ελληνικές θαλάσσιες ζώνες και 288 km2 χερσαίες εκτάσεις. Περιλαμβάνει 73 συμπλέγματα νησιών, τα 68 εκ των οποίων ανήκουν στο ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000 και τα υπόλοιπα 5 στο δίκτυο των IBA (ImportantBirdAreas) του Birdlife International, με συνολική έκταση 1,7 km2, τα οποία και αναμένεται σύντομα να ενταχθούν στο Δίκτυο Natura 2000.

Η έκταση ξεκινάει στα δυτικά από την Αντίμηλο, περιλαμβάνει τη Μήλο, την Κίμωλο, τη Φολέγανδρο, τη Σίκινο, την Ιο, τη Σαντορίνη, την Ανάφη, τη Σχοινούσα, την Ηρακλειά, το Κουφονήσι και φτάνει στα ανατολικά μέχρι την Αμοργό σε ό,τι αφορά τα μεγάλα νησιά και τις νησίδες Κίναρος και Λέβιθα. Οι νησίδες αυτές είναι και οι μοναδικές που περιλαμβάνονται στους χάρτες που δημοσίευσε η Αθήνα που ανήκουν διοικητικά στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Δωδεκανήσων.

Το δε Πάρκο Ιονίου διασυνδέει πολλές υφιστάμενες προστατευόμενες περιοχές και έχει συνολική έκταση περίπου 18.000 (17.970) km2, εκ των οποίων 17.690 km2 αφορούν ελληνικές θαλάσσιες ζώνες και 280 km2 χερσαίες εκτάσεις. Ξεκινά από το ύψος της Λευκάδας και φτάνει μέχρι τα Αντικύθηρα, περιλαμβάνοντας την Κεφαλονιά, την Ιθάκη, τη Ζάκυνθο και ένα πολύ μεγάλο μέρος ακτογραμμής της δυτικής Πελοποννήσου από τον Κυπαρισσιακό κόλπο μέχρι την Ελαφόνησο.

«Σε συνεργασία με τις τοπικές κοινότητες, τους ντόπιους ψαράδες, τους επιστήμονες, αλλά και με διεθνείς εταίρους, θα κάνουμε αυτά τα πάρκα παραδείγματα του τι είναι δυνατό. Κάνοντας αυτό, η Ελλάδα μπορεί να γίνει φωνή της θάλασσας – στην Ευρώπη, αλλά και πέρα από αυτήν» είπε ο Κυριάκος Μητσοτάκης και επισήμανε ότι τα πάρκα αυτά θα είναι από τις μεγαλύτερες θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και «θα μας επιτρέψουν να επιτύχουμε τον στόχο της προστασίας του 30% των χωρικών υδάτων μας έως το 2030, πολύ νωρίτερα από το προβλεπόμενο».

Νέα πάρκα

Σύμφωνα με την κυβέρνηση, τα πάρκα θα συμβάλουν στη διατήρηση των οικοσυστημάτων, στην αποκατάσταση της ισορροπίας και στη θέσπιση ενός τολμηρού νέου προτύπου για τη θαλάσσια προστασία. Αξίζει να σημειωθεί πως μέσα σε αυτές τις θαλάσσιες ζώνες θα απαγορευτεί η πρακτική του ψαρέματος με μηχανότρατα, ενώ προβλέπονται πρόσθετα μέτρα και περιορισμοί για την αποτελεσματική προστασία των πλέον ευάλωτων οικοτόπων και ειδών. Κατά τα άλλα, όπως διευκρινίστηκε, δεν επηρεάζονται δραστηριότητες όπως η κτηνοτροφία, η μελισσοκομία και η μικρή παράκτια αλιεία.

Σύμφωνα με το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, η δημιουργία των θαλάσσιων πάρκων προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα σε σχέση με τις μεμονωμένες προστατευόμενες περιοχές, κυρίως λόγω της ολιστικής οικολογικής, διοικητικής και κοινωνικοοικονομικής προσέγγισης.

«Ετσι προστατεύουμε πιο αποτελεσματικά τα οικοσυστήματα στα δύο πελάγη μας, τον μοναδικό αυτό φυσικό πλούτο της πατρίδας μας, που ανήκει σε όλους μας. Είναι η πρώτη φάση: η κυβέρνησή μας θα συνεχίσει να θεσμοθετεί και νέα Θαλάσσια Πάρκα σε άλλες περιοχές του Αιγαίου, με περιβαλλοντική συνοχή, καθώς η θάλασσα και τα είδη που φιλοξενεί είναι αναπόσπαστο στοιχείο της εθνικής μας ταυτότητας» δήλωσε σχετικά ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου.

34 προσλήψεις

Τα σχέδια των Θαλάσσιων Πάρκων θα βρίσκονται σε δημόσια διαβούλευση έως τις 22 Σεπτεμβρίου. Τη λειτουργία των δύο θαλάσσιων πάρκων θα αναλάβει ο Οργανισμός Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΟΦΥΠΕΚΑ) σε συνεργασία με το Λιμενικό, περιβαλλοντικές οργανώσεις και τοπικούς φορείς. Ο ΟΦΥΠΕΚΑ διαχειρίζεται ήδη το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου, το Θαλάσσιο Πάρκο της Ζακύνθου, καθώς και το Θαλάσσιο Πάρκο της Γυάρου.

Σύμφωνα με σχετική ενημέρωση από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, θα δημιουργηθεί νέα Διεύθυνση με αρμοδιότητα τις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές και τα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα όλης της χώρας, ώστε να υπάρχει ενιαία προσέγγιση και αποτελεσματικός συντονισμός.

Προβλέπεται επίσης η πρόσληψη μέσω ΑΣΕΠ 34 νέων επιστημόνων στον ΟΦΥΠΕΚΑ και η απόκτηση προανακριτικών καθηκόντων για τα στελέχη του οργανισμού. Επίσης, η οικονομική του ενίσχυση με πάνω από 20 εκατ. ευρώ και η ενίσχυση με εποχιακούς φύλακες.