Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ανθρωπογεωγραφία της Βουλής στην ύστερη Μεταπολίτευση
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ανθρωπογεωγραφία της Βουλής στην ύστερη Μεταπολίτευση

  • A-
  • A+
Με αφορμή το βιβλίο «Η πολιτική αντιπροσώπευση στη σύγχρονη Ελλάδα» (εκδόσεις Παπαζήση), η «Εφ.Συν.» συνομιλεί με τη δρα Πολιτικής Επιστήμης και εντεταλμένη ερευνήτρια στο ΕΚΚΕ, Μανίνα Κακεπάκη, η οποία επιμελήθηκε την έκδοση. Από τη συζήτησή μας -αλλά και από τα στοιχεία της έρευνας- συνάγεται μεταξύ των άλλων ότι: κυβερνούν ελίτ, το Κοινοβούλιο αποτελεί ένα ανδροκρατούμενο κάστρο, οι αλλαγές συντελούνται πολύ αργά και ο νεποτισμός είναι συνυφασμένος με το συντηρητικό κόμμα.

Πόσο αντιπροσωπεύουν την κοινωνία οι εκπρόσωποι του λαού; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των βουλευτών που εκλέγονται; Αυτά και πολλά ακόμη στοιχεία για τη φυσιογνωμία των μελών του ελληνικού κοινοβουλίου της ύστερης μεταπολίτευσης (1996-2015) περιλαμβάνονται στον συλλογικό τόμο του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών «Η πολιτική αντιπροσώπευση στη σύγχρονη Ελλάδα», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Παπαζήση και επιμελήθηκε η δρ Πολιτικής Επιστήμης και εντεταλμένη ερευνήτρια στο ΕΚΚΕ, Μανίνα Κακεπάκη.

Υπεύθυνη των θεματικών ενοτήτων «Πολιτικό Προσωπικό» και «Εκλογικά Αποτελέσματα» του έργου «SoDaMap», η συνομιλήτριά μας άντλησε δεδομένα από το Καλειδοσκόπιο Κοινωνικών Δεδομένων, την πλατφόρμα που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του έργου.

Από τη συζήτησή μας, λίγο πριν από τις κάλπες του Ιουλίου, συνάγεται ότι κυβερνούν ελίτ, το κοινοβούλιο αποτελεί ένα ανδροκρατούμενο κάστρο, οι αλλαγές συντελούνται πολύ αργά, ενώ τα τελευταία χρόνια διαμορφώνεται μια τάση εκλογής προσώπων με ξεχωριστή αναγνωρισιμότητα.

Αναδεικνύεται ακόμη ένα στοιχείο: ο νεποτισμός είναι συνυφασμένος με το συντηρητικό κόμμα και διατηρείται σχεδόν αμετάβλητος, καθώς η συγγένεια με το βουλευτικό προσωπικό αποτελεί συχνά το κλειδί της εκλογικής επιτυχίας, «κληρονομιά» που έχει σχεδόν ο ένας στους τέσσερις βουλευτές της Ν.Δ.

Ψηφίδες του μωσαϊκού

«Τι κοινό μπορεί να έχει ένας βουλευτής του νομού Σερρών που εκλέχθηκε για πρώτη και μοναδική φορά με 1.141 σταυρούς τον Μάιο του 2012 σε ένα Κοινοβούλιο που ουσιαστικά δεν λειτούργησε ποτέ, με κάποιον άλλο που πρωτοεκλέχτηκε το 1974 στο τότε υπόλοιπο του Δήμου Αθηναίων και κατόπιν επανεκλέχτηκε δεκατέσσερις ακόμη φορές στη Β’ Αθήνας, λαμβάνοντας μέχρι και 131.089 σταυρούς και αναλαμβάνοντας το αξίωμα του προέδρου της Βουλής;

Και οι δυο, μαζί με άλλους 1.056 συναδέλφους τους, αποτελούν ψηφίδες του μωσαϊκού της πολιτικής αντιπροσώπευσης στην ύστερη Μεταπολίτευση, σε μια περίοδο που ξεκινά από τις εκλογές του καναπέ στις 22 Σεπτεμβρίου του 1996, με την ανάδειξη του ΠΑΣΟΚ υπό την ηγεσία του Κ. Σημίτη στην εξουσία, και καταλήγει στις εκλογές τής «πρώτη φορά Αριστεράς», στις 25 Ιανουαρίου του 2015, με τη συγκυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝ.ΕΛΛ., υπό την πρωθυπουργία του Αλ. Τσίπρα.

Στην εικοσαετία αυτή, που περιλαμβάνει συνολικά οκτώ εκλογικές αναμετρήσεις και ισάριθμες κοινοβουλευτικές περιόδους, αναδείχθηκαν στο Κοινοβούλιο υποψήφιοι και υποψήφιες με διαφορετικές αφετηρίες, πορείες και κατάληξη». Ετσι συνοψίζονται στο βιβλίο τα αριθμητικά δεδομένα των εκλεγμένων αντιπροσώπων στη Βουλή, αλλά και υποδεικνύονται κάποιες από τις διαφορές τους. Από εδώ ξεκινήσαμε τη συζήτηση-ξενάγηση με την κ. Μ. Κακεπάκη στην ανθρωπογεωγραφία της ελληνικής Βουλής την τελευταία εικοσαετία.

ΑΝΔΡΕΣ ΜΕΣΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

• Εχοντας υπόψη σας τα δεδομένα από τη Μεταπολίτευση μέχρι την τελευταία εκλογική αναμέτρηση του Σεπτεμβρίου του 2015, υπάρχουν κάποιες γενικές παρατηρήσεις σχετικά με τους αντιπροσώπους που στέλνουμε στη Βουλή;


Η εικόνα αλλάζει σταδιακά, δεν είναι αυτή που είχαμε πριν από 30 χρόνια, αλλά παραμένουν κάποια βασικά δομικά χαρακτηριστικά των ελληνικών πολιτικών ελίτ ως προς το φύλο και την ηλικία: πρόκειται για άντρες μέσης ηλικίας. Χαρακτηριστικά που διατηρούνται και μετά το 2015 και την ανανέωση του πολιτικού προσωπικού με την είσοδο νέων πολιτικών από τον ΣΥΡΙΖΑ. Καθώς οι νεοεισερχόμενοι βουλευτές δεν ήταν και νέοι σε ηλικία παρά μόνο ως προς την κοινοβουλευτική εμπειρία, η ανανέωση δεν ήταν και ηλικιακή.

ΑΝΑΝΕΩΣΗ

• Πότε υπήρξε ανανέωση στην ανθρωπογεωγραφία του Κοινοβουλίου;​​​​​​

Από τα καταγεγραμμένα στοιχεία, οι δύο μεγάλες τομές ανανέωσης ήταν το 1989 με τις διπλές εκλογές, οπότε και μπήκαν νέα πρόσωπα στη Βουλή, και η δεύτερη ήταν στις διπλές εκλογές του 2012, οπότε αποσύρεται μια μεγάλη παλιά φουρνιά πολιτικών και μπαίνει μια νέα γενιά πολιτικού προσωπικού. Αυτό συνέβη σε επίπεδο αριθμητικής ανανέωσης, γιατί σε επίπεδο ποιοτικής, ως προς τα δημογραφικά χαρακτηριστικά, η ανανέωση δεν ήταν και τόσο μεγάλη...

ΑΠΟΚΛΙΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ/ΕΛΙΤ

• Τελικά μας κυβερνούν ελίτ και ποια είναι τα χαρακτηριστικά τους; Πόσο ταξικά διαχωρισμένη είναι η Βουλή σε σχέση με την ελληνική κοινωνία;​​​​​​

Αν δούμε το προφίλ των κοινοβουλευτικών εκπροσώπων, υπάρχει μεγάλη απόκλιση στα γενικά χαρακτηριστικά σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό, κάτι που δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία, αλλά παρατηρείται σε όλα τα κοινοβούλια. Πρόκειται για απόκλιση ως προς το φύλο και ως προς την ηλικία, καθώς είναι οι πιο μεγάλες ηλικίες αυτές που εκλέγονται. Η πρωτοτυπία είναι ότι η Ελλάδα είναι από τις ελάχιστες χώρες -δεν γνωρίζω να συμβαίνει κάπου αλλού- που έχει ηλικιακό όριο τα 25 έτη για το εκλέγεσθαι, ενώ στις περισσότερες χώρες δικαίωμα να εισέλθουν στη Βουλή έχουν όλοι οι πολίτες από 18 ετών και άνω.

Το υψηλό μορφωτικό επίπεδο που στα μέλη του Κοινοβουλίου υπερβαίνει το 90% σε σύγκριση με τους αποφοίτους ΑΕΙ στον γενικό πληθυσμό είναι επίσης ένα στοιχείο διαφοροποίησης. Ωστόσο, από τα δεδομένα δεν προκύπτει το ταξικό, δεν μπορώ να το τεκμηριώσω, εκτός και αν θεωρήσουμε ότι η κοινωνική τάξη προσδιορίζεται από την εκπαίδευση και το επάγγελμα.

Προφανώς δεν υπάρχει πρόσβαση σε χειρωνακτικά ή χαμηλού στάτους επαγγέλματα σε σχέση με το σύνολο του πληθυσμού, αλλά συνήθως ούτε και σε μεσαίου στάτους επαγγέλματα, όπως είναι οι ιδιωτικοί υπάλληλοι. Αυτά τα οποία στις κατατάξεις θεωρούνται υψηλού στάτους επαγγέλματα, όπως είναι τα ελεύθερα επαγγέλματα, γιατροί, δικηγόροι, καθηγητές πανεπιστημίου, υπερεκπροσωπούνται.

Ενα άλλο χαρακτηριστικό που αναδεικνύεται πιο έντονα από τη δεκαετία του 2000 είναι ότι εισέρχονται πλέον συχνότερα προσωπικότητες που έχουν μια απήχηση μέσα από την τηλεόραση, όπως δημοσιογράφοι, καλλιτέχνες, αθλητές, που έχουν δηλαδή ένα επάγγελμα που σχετίζεται με την έντονη δημόσια ορατότητα.

ΟΥΤΕ ΟΙ ΒΟΥΛΕΥΤΕΣ ΕΙΝΑΙ ΙΣΟΙ

• Ομως και οι βουλευτές διαφοροποιούνται ανάλογα με την εκλογική περιφέρεια ή το ψηφοδέλτιο Επικρατείας. Ποιο είναι το προφίλ τους;​​​​​​

H εικόνα του βουλευτή διαφοροποιείται πολύ, ανάλογα με την εκλογική περιφέρεια που εκλέγεται. Στην τεράστια Β’ Αθήνας αναγκαστικά οι εκπρόσωποι πρέπει να έχουν πολύ μεγάλη ορατότητα και εκεί δεν παίζουν τόσο μεγάλο ρόλο οι δεσμοί τους με την τοπική κοινωνία. Οσο μεγαλώνει η εκλογική περιφέρεια, είναι διαφορετικός ο τρόπος κατάρτισης των ψηφοδελτίων και είναι άλλα τα κριτήρια - απαιτείται διαφορετικό προφίλ. Σε γενικές γραμμές, όσο μικρότερη είναι η εκλογική περιφέρεια τόσο πιθανότερο είναι οι υποψήφιοι να έχουν κάποια παρουσία στην τοπική αυτοδιοίκηση, δηλαδή να έχουν υπαρκτούς δεσμούς με την περιφέρεια εκλογής, να είναι γεννημένοι εκεί. Διαφοροποιούνται και τα επαγγέλματα, δηλαδή βρίσκουμε επαγγέλματα που έχουν μεγαλύτερη σχέση με το εκλογικό σώμα, μια άμεση επαφή και προσωπική σχέση καθημερινή με την εκλογική πελατεία, είναι γιατροί ή δικηγόροι.

Διαφορετικά χαρακτηριστικά έχουν οι βουλευτές Επικρατείας, όπου τα ψηφοδέλτια διέπει μια άλλη λογική και θα μπορούσαμε να τα παρομοιάσουμε με το ευρωψηφοδέλτιο πριν μπει ο σταυρός. Είναι πιο πολύ ένα ψηφοδέλτιο προσωπικοτήτων, παλαιών κομματικών στελεχών με κύρος, πανεπιστημιακών, μια ελίτ που δεν έχει απαραίτητα τριβή με την κοινωνία.

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ

• Πώς κατηγοριοποιούνται οι βουλευτές σχετικά με το επάγγελμά τους και την κοινωνία;​​​​​

Από τα στοιχεία της περιόδου που έχει καταγραφεί, η πιο πολυσυλλεκτική Βουλή, που ήταν και πιο κοντά στην κοινωνία, ήταν σχηματικά η Βουλή των πρώτων εκλογών του 2012, που τελικά δεν συγκροτήθηκε ποτέ και είχε δώσει ένα πολιτικό προσωπικό με αρκετά διαφορετικά χαρακτηριστικά, ήταν λίγο πιο «ανατρεπτική» ως προς τα κοινωνικά επαγγελματικά χαρακτηριστικά, καθώς υπήρχαν πολλοί άνθρωποι με μεσαίου στάτους επαγγέλματα, όπως εκπαιδευτικοί, καθηγητές μέσης εκπαίδευσης, δημόσιοι ή ιδιωτικοί υπάλληλοι, που δεν ήταν τα κλασικά επαγγέλματα -γιατροί, δικηγόροι, μέλη ΔΕΠ- ούτε απαραίτητα δημοσιογράφοι ή καλλιτέχνες.

Ωστόσο, αυτή η Βουλή δεν λειτούργησε ποτέ και στη συνέχεια φάνηκε να επανήλθαμε σε μια «κανονικότητα» των χαρακτηριστικών της πολιτικής ελίτ.

ΝΕΠΟΤΙΣΜΟΣ

• Διακρίνει κανείς ίχνη νεποτισμού, συγγενικών δικτύων που συμβάλλουν στην εκλογή ενός βουλευτή;​​​​​​

Η συγγένεια βουλευτών με προηγούμενους βουλευτές είναι χαρακτηριστικό του ελληνικού πολιτικού συστήματος. Το συναντάμε σε υψηλό ποσοστό, που φθίνει από το 2012 και μετά, οπότε υπήρχε η ανανέωση μέσω της εισόδου νέων βουλευτών από τον ΣΥΡΙΖΑ, οι οποίοι εκ των πραγμάτων δεν μπορούσαν να έχουν συγγένεια γιατί δεν είχαν προηγουμένως βουλευτές, αλλά και των αλλαγών που επήλθαν στα ποσοστά των κομμάτων.

Ενώ η συγγένεια των βουλευτών άγγιζε γενικά γύρω στο 18%, έκτοτε μειώθηκε και πλέον κυμαίνεται γύρω στο 10%. Σχετικές διαφοροποιήσεις υπάρχουν εντός των κομμάτων. Είναι περισσότεροι αυτοί με συγγενικά δίκτυα στη Ν.Δ. που ως ένα παραδοσιακό κόμμα έχει τέτοια χαρακτηριστικά, με ένα ποσοστό συγγένειας βουλευτών με άλλον βουλευτή που έχει εκλεγεί στο Κοινοβούλιο να αγγίζει το 23%. Παίζει ρόλο και το μέγεθος της κοινοβουλευτικής ομάδας.

Οταν συρρικνώνονται, για παράδειγμα, τα ποσοστά της, η συγγένεια βλέπουμε να βοηθάει στην επανεκλογή τους. Αυτή τη στιγμή, αυτοί που βρίσκονται στη Βουλή έχουν έντονα χαρακτηριστικά των οικογενειακών δικτύων περισσότερο στη Ν.Δ.

ΓΥΝΑΙΚΕΣ

• Η έμφυλη εκπροσώπηση είναι επίσης μια παράμετρος ανισότητας ανάμεσα στους/στις υποφήφιους/ες;​​​​​​

Είναι συντριπτική η πλειονότητα των ανδρών σε σχέση με τις γυναίκες, κάτι που σαφώς σχετίζεται με το μέγεθος της εκλογικής περιφέρειας. Οι γυναίκες εκλέγονται σε μεγαλύτερο, σχεδόν διπλάσιο, ποσοστό από τις μεγάλες εκλογικές περιφέρειες κι έχουν διαφορετικό πολιτικό προφίλ, καθώς μπορεί να εκλέγονται αλλά συχνά δεν παραμένουν για παραπάνω από μία θητεία. Είναι σαν να μπαινοβγαίνουν και να μην μπορούν να παραμείνουν για μεγάλο διάστημα, δεν μπορούν να διατηρήσουν το πολιτικό τους κεφάλαιο τόσο εύκολα όσο οι άντρες. Αυτή τη στιγμή, μόλις το 18,3% των βουλευτών είναι γυναίκες.

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΑ ΚΟΜΜΑΤΑ

• Ποιες διαφοροποιήσεις εντοπίζονται στο εσωτερικό των κομμάτων;​​​​​​

Η εικόνα δεν είναι ενιαία: στην τρέχουσα Βουλή ο ΣΥΡΙΖΑ έχει περισσότερες γυναίκες από τη Ν.Δ., οι βουλευτές της Ν.Δ. είναι ελαφρώς ανώτερου εκπαιδευτικού επιπέδου, παρότι και ο ΣΥΡΙΖΑ έχει προσωπικό υψηλού μορφωτικού επιπέδου. Υπάρχουν διαφορές κυρίως στα επαγγέλματα: η Ν.Δ. παραμένει παραδοσιακή και είναι κόμμα δικηγόρων (30%), ενώ στον ΣΥΡΙΖΑ αντιστοίχως οι δικηγόροι είναι περίπου το 12% και δεν ξεχωρίζει κάποια επαγγελματική ομάδα - είναι πιο πολυσυλλεκτικό το επαγγελματικό προφίλ. Στη Ν.Δ. υπερτερούν οι επιχειρηματίες (13%), ενώ και στα δύο κόμματα συναντούμε καλλιτέχνες, δημοσιογράφους, αθλητές και άλλα επαγγέλματα εκτός των παραδοσιακών γιατρών και καθηγητών ΑΕΙ.

ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

• Αυτά τα δεδομένα μαρτυρούν κάτι για το εκλογικό σώμα;​​​​​

Αυτές είναι οι επιλογές που του προσφέρονται μέσα από τα ψηφοδέλτια, επομένως δεν μπορεί να προσθέσει πολλά κάποιος, στον βαθμό που δεν αλλάζει ο τρόπος συγκρότησης των ψηφοδελτίων και δεν έχουμε κάποια καινοτομία σε αυτή τη διαδικασία, που μπορεί να είναι λιγότερο ή περισσότερο συγκεντρωτική.

Ως παράμετρος μπαίνει και η διαμεσολάβηση του σταυρού προτίμησης, κάτι που έχει εγκαταλειφθεί στο εξωτερικό, όπου τα κόμματα προτείνουν λίστα υποψηφίων.

Η μόνη εκλογική αναμέτρηση με λίστα έγινε το 1985. Μια καινοτομία θα ήταν η κατάργηση του σταυρού προτίμησης, αλλά εδώ, αντίθετα, όχι μόνο δεν καταργήθηκε, αλλά επεκτάθηκε ο σταυρός προτίμησης και στις ευρωεκλογές, όπου πλέον οι υποψήφιοι, προκειμένου να προσελκύσουν τη σταυροδοσία στην επικράτεια, απαιτείται να έχουν τεράστια δημόσια ορατότητα. Κάτι που εγγράφεται στην πολιτική κουλτούρα ως προς τις προσωπικές σχέσεις ψηφοφόρων και υποψηφίων....

www.socioscope.gr είναι η πλατφόρμα οπτικής ανάλυσης και χαρτογραφικής αναπαράστασης κοινωνικών και πολιτικών δεδομένων, δημιουργήθηκε από το ΕΚΚΕ σε συνεργασία με το ερευνητικό κέντρο «Αθηνά», είναι ανοιχτής πρόσβασης και μπορεί κανείς να αναλύσει και να οπτικοποιήσει κοινωνικά και πολιτικά δεδομένα

ΒΟΥΛΗ
Ευρεία συναίνεση για βουλευτική ασυλία και ευθύνη υπουργών
Στο επίκεντρο της Επιτροπής Αναθεώρησης του Συντάγματος βρέθηκε η θεματική ενότητα που αφορά τις προτάσεις του ΣΥΡΙΖΑ για το άρθρο 62 (περιορισμός της βουλευτικής ασυλίας) και το άρθρο 86 παρ. 3 (κατάργηση των...
Ευρεία συναίνεση για βουλευτική ασυλία και ευθύνη υπουργών
ΒΟΥΛΗ
Χωρίς «πόθεν» και με... μισό «έσχες» οι βουλευτές
Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης με τη Μαρέβα Γκραμπόφσκι έχουν σημαντικά μεγαλύτερη περιουσία σε σχέση με τον πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ Αλέξη Τσίπρα και την Μπέτυ Μπαζιάνα. Υψηλά εισοδήματα και καταθέσεις στο...
Χωρίς «πόθεν» και με... μισό «έσχες» οι βουλευτές
ΒΟΥΛΗ
Ερώτηση 58 βουλευτών ΣΥΡΙΖΑ για την απόδοση ΑΜΚΑ σε πολίτες ξένων χωρών
Το ντόμινο των προβλημάτων που προκαλεί η αναστολή της εγκυκλίου για την απόδοση ΑΜΚΑ σε ξένους υπηκόους αναδεικνύουν 58 βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ, με πρώτο υπογράφοντα τον αναπληρωτή τομεάρχη για τη Μεταναστευτική...
Ερώτηση 58 βουλευτών ΣΥΡΙΖΑ για την απόδοση ΑΜΚΑ σε πολίτες ξένων χωρών
ΒΟΥΛΗ
Νομοθετικό έργο με συνοπτικές διαδικασίες
Με συνοπτικές διαδικασίες η κυβέρνηση προχωρεί στο νομοθετικό της έργο εισάγοντας στην Ολομέλεια σοβαρές ρυθμίσεις για τα δικαιώματα του πολίτη.
Νομοθετικό έργο με συνοπτικές διαδικασίες
ΒΟΥΛΗ
«Υπηρέτες του λαού» με χρυσές αμοιβές
Η «Εφ.Συν.» αποκαλύπτει τις απολαβές των βουλευτών όπως αυτές προκύπτουν από τον πολυσέλιδο οδηγό που τους διανεμήθηκε μετά την ορκωμοσία της Βουλής.
«Υπηρέτες του λαού» με χρυσές αμοιβές
ΒΟΥΛΗ
Στιγμιότυπα απ' την ορκωμοσία της νέας Βουλής
Ορκίστηκαν σήμερα τα νέα μέλη της Βουλής, στην οποία μετά τις εκλογές της 7ης Ιουλίου, εκπροσωπούνται έξι κόμματα. Η νέα Βουλή εκπροσωπείται από 61 γυναίκες και έξι κόμματα, ενώ οι 112 είναι νέοι βουλευτές που...
Στιγμιότυπα απ' την ορκωμοσία της νέας Βουλής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας