«Η Ευρώπη θα οικοδομηθεί μέσα από κρίσεις και θα είναι το άθροισμα των λύσεων που θα έχουν δοθεί στις κρίσεις αυτές»
Ζαν Μονέ
Ο,τι άποψη και να έχει κανείς για τον Ζαν Μονέ («πατέρας» της ευρωπαϊκής ιδέας) ή και για την ευρωπαϊκή ενοποίηση, δεν μπορεί παρά να παραδεχτεί ότι η διάσημη αυτή ρήση του έχει επαληθευτεί πλήρως. Μάλιστα η πιο εντυπωσιακή επαλήθευσή της ήρθε εντελώς πρόσφατα με τις εξελίξεις του 2025 και όσες δρομολογούνται μέσα στο 2026. Παραβιάζοντας κάθε ιστορικό προηγούμενο και αναλογία, η ευρωπαϊκή ενοποίηση πρώτα βασίστηκε στην εισαγωγή κοινού νομίσματος, η οποία συνοδεύτηκε από «κανονιστική ισχύ» (δημοσιονομικοί κανόνες, κοινή αγορά, απελευθέρωση αγορών αλλά με διατήρηση ισχυρών εθνικών εξουσιών, πράσινη μετάβαση), αλλά αυτά δεν έφεραν ούτε πραγματική οικονομική ενοποίηση βάθους (έστω εμπορική) ούτε, πολύ περισσότερο, πολιτική ενοποίηση.
Ηρθε όμως ο πόλεμος στην Ουκρανία και, κυρίως, ο Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο και όλα ανατράπηκαν. Από τον αργόσυρτο «οικονομισμό» χαμηλών ταχυτήτων η Ε.Ε. μεταπήδησε ταχύτατα μέσα στο 2025 στο πεδίο της γεωπολιτικής. Ενα τέτοιο άλμα θα ήταν ανυπόστατο χωρίς τη στροφή στη στρατιωτικοποίηση που βρέθηκε να προηγείται της οικονομικής ενοποίησης! Επειδή όμως κινδυνεύει να αποδειχθεί κι αυτή ανυπόστατη χωρίς βαθύτερη οικονομική ενοποίηση, τώρα οι Ευρωπαίοι ηγέτες αντιλαμβάνονται ότι η μετατόπιση πρέπει να ολοκληρωθεί: Market Power → Military Power → Economy Power!
Ετσι, το άλμα από τη νομισματική ενοποίηση στη βαθύτερη οικονομική ενοποίηση που αποδείχθηκε ανέφικτο να γίνει μέσα από τη «φυσιολογική» διαδρομή τραπεζική ένωση → δημοσιονομική ένωση → κοινός προϋπολογισμός, συζητείται τώρα να γίνει μέσω της στρατιωτικοποίησης και της βιομηχανικής «ολοκλήρωσης». Η αμυντική βιομηχανία απαιτεί κοινή παραγωγή σε μεγάλη κλίμακα, κοινή εφοδιαστική αλυσίδα, κοινές επενδύσεις και κοινά standards. Απαιτεί επίσης τεχνολογίες διπλής κατεύθυνσης (για εμπορική και στρατιωτική χρήση) και υποδομές διπλής χρήσης, επομένως συνδέεται άρρηκτα με τη βιομηχανία καθαυτή. Κι έτσι, η στρατιωτικοποίηση εξαναγκάζει σε βαθύτερη βιομηχανική και οικονομική «ολοκλήρωση»! Ο,τι δεν πέτυχε επί δεκαετίες η ήσυχη δύναμη της αγοράς, το «εκβιάζει» η στρατιωτικοποίηση! Η Ε.Ε. μοιάζει με παιδί που αποφάσισε να παρατήσει τις σπουδές του και να καταταγεί πρόωρα στον στρατό…
Το μέγεθος μετράει…
Ομως όλα αυτά θα είναι ανώφελα αν δεν γίνουν σε μια κλίμακα που να μπορεί να εξασφαλίσει μεγέθη ικανά για να σταθεί η Ε.Ε. στον ανταγωνισμό με ΗΠΑ – Κίνα. Μεγέθη εταιρειών, μεγέθη επενδύσεων, μεγέθη μηχανισμών χρηματοδότησης, «μεγέθη» τεχνολογικής αναβάθμισης.
Τι μπορεί να τα εξασφαλίσει όλα αυτά; Η διπλή κατάργηση του προστατευτισμού, εσωτερικά στην Ε.Ε. αλλά και σε σχέση με τρίτους.
● Εσωτερικά στην Ε.Ε., με «απεθνικοποίηση» των δημόσιων συμβάσεων, με «συγκέντρωση» και ενιαίο κέντρο εποπτείας των ευρωπαϊκών χρηματαγορών, με μεγαλύτερη «απελευθέρωση» των αγορών κεφαλαίου και εργατικού δυναμικού, με μεγαλύτερη ελευθερία στις επενδύσεις χωρίς εθνικούς φραγμούς.
● Εξωτερικά, με έκθεση στον ανταγωνισμό που συνεπάγονται συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου όπως με τις χώρες της Mercosur, με την Ινδία ή και με άλλες περιοχές ή αναπτυσσόμενες χώρες.
Κερδισμένοι και χαμένοι
Ομως αυτή η διπλή άρση των προστατευτισμών θα έχει κερδισμένους και χαμένους, τόσο σε επίπεδο χωρών όσο και σε επίπεδο οικονομικών τομέων και κοινωνικών δυνάμεων – κι εδώ εμφανίζονται σκληρά διλήμματα και αρχίζουν τα «ζόρια»…
Ποιοι είναι οι ευνοημένοι;
● Ασφαλώς οι ισχυρές οικονομικές δυνάμεις της ηπείρου, αφού έχουν επιχειρήσεις και τομείς παραγωγής που διαθέτουν κλίμακα, επίπεδα παραγωγικότητας, διεθνή εξειδίκευση και ενσωμάτωση σε διεθνείς αλυσίδες, ώστε να αντέξουν στον ανταγωνισμό.
● Στη συνέχεια, κυρίως οι πιο εξωστρεφείς επιχειρήσεις της βιομηχανίας και των υπηρεσιών, που με τις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου θα εξασφαλίσουν διευρυμένη πρόσβαση σε μεγάλες αγορές (π.χ. τα 780 εκατ. καταναλωτών στη Mercosur).
Ποιοι είναι οι χαμένοι;
● Αναμφισβήτητα ο γεωργικός τομέας. Ιδιαίτερα τα πλέον αδύναμα και μη εξωστρεφή τμήματά του σε χώρες με μικρομεσαία κλίμακα καλλιεργειών και υψηλό κόστος παραγωγής θα δεχθούν ισχυρή πίεση από εισαγόμενα προϊόντα χαμηλού κόστους. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι συμφωνίες όπως αυτή με τη Mercosur προκαλούν αντιδράσεις και ενισχύουν την αίσθηση πως «οι αγρότες πληρώνουν, οι βιομηχανίες κερδίζουν».
● Σε επίπεδο χωρών, ασφαλώς κράτη με σχετικά μεγάλο γεωργικό τομέα με συγκριτικά υψηλή συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό, αλλά και κράτη με μικρή κλίμακα επιχειρήσεων, αδύναμες εξαγωγές και προβλήματα παραγωγικότητας.
Πολιτική ενοποίηση ή Ε.Ε. δύο «ταχυτήτων»;
Ποιοι είναι υπέρ και ποιοι κατά ενός τέτοιου σχεδίου; Οι απαντήσεις δεν είναι μονοσήμαντες, διότι οι εσωτερικές «ταχύτητες» αδύναμων τομέων στις διάφορες χώρες έχουν κινητοποιήσει πολλές δυνάμεις υπέρ της ανάγκης για «αντισταθμιστικά» μέτρα κρατικής στήριξης απέναντι στον διεθνή ή και ενδοευρωπαϊκό ανταγωνισμό. Οχι μόνο ο αγροτικός τομέας και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, αλλά ακόμα και οι ενώσεις βιομηχάνων, που είναι υπέρ της εμβάθυνσης της ενιαίας αγοράς και των εμπορικών συμφωνιών, ζητούν μείωση τιμών ενέργειας, μείωση του κανονιστικού φόρτου, αύξηση των επενδύσεων και της καινοτομίας και αναβάθμιση της απασχόλησης και των δεξιοτήτων.Προφανώς αυτά χρειάζονται δημόσιους πόρους. Ακόμα περισσότερο η στήριξη του αγροτικού τομέα και των ΜμΕ. Ομως, δεν ζούμε πια σε αυτόν τον «πλανήτη», αφού στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού οι πόροι μετατοπίζονται από την ΚΑΠ και τη σύγκλιση «στην άμυνα και ασφάλεια».
Τελικά, πόσους θα αφορά αυτή η εσπευσμένη φυγή προς τα μπρος με τη διπλή, προς τα μέσα και προς τα έξω, μεγάλη εξασθένιση ή και κατάργηση του προστατευτισμού; Και πού θα οδηγήσουν όλα αυτά; Σε βαθύτερη πολιτική ενοποίηση της «όλης Ε.Ε.» ή σε Ευρώπη δύο «ταχυτήτων»;
Η ελληνική… εξωστρέφεια
Το περίεργο είναι ότι οι Ελληνες ιθύνοντες δηλώνουν ενθουσιώδεις με το όλο σχέδιο, παρότι η ελληνική οικονομία έχει σοβαρά προβλήματα παραγωγικότητας, μεγάλο πλήθος ΜμΕ, αδύναμο αγροτικό τομέα υψηλού κόστους παραγωγής, αδύναμο εξωστρεφή τομέα και μικρή διασύνδεση με διεθνείς αλυσίδες αξίας. Ακόμα χειρότερα, συμμετέχοντας στη συνάντηση «προθύμων» για τη στήριξη της Ουκρανίας στο Παρίσι στα τέλη Ιανουαρίου, ο Ελληνας πρωθυπουργός όχι μόνο νομιμοποίησε αλλά και υποστήριξε τη φόρμουλα των «προθύμων» – πώς λοιπόν θα την αρνηθεί σε άλλα ζητήματα;
Το κύριο ζήτημα όμως δεν είναι αυτό: αν υλοποιηθεί αυτό το σχέδιο, το πλήγμα για τον αγροτικό τομέα και τον τομέα των ΜμΕ θα είναι τεράστιο, με επακόλουθες οδυνηρές συνέπειες για την απασχόληση αλλά και για το εισόδημα.
