Διασώζοντας «ξένους»

Ριζοσπαστικές Αναγνώσεις

Το βίωμα και ο συγγραφέας

Χρόνια κρατάει η διένεξη φιλοσοφίας – λογοτεχνίας για τα όρια του κόσμου και της αλήθειας του. Οπως επίσης και τι συμβολή έχει στην ποιότητα και την ακτινοβολία ενός έργου το βίωμα.

Δεν είναι της στιγμής να δοθούν απαντήσεις, το βίωμα όμως για ένα συγγραφέα φαίνεται να αποτελεί την πρώτη ύλη του για το λογοτεχνικό του ταξίδι, ακόμη κι αν αυτό κινείται στον χώρο της φαντασίας.

Διαφορετικά θα ταξιδέψει στον χώρο και τον χρόνο κάποιος που ξέρει τη σημασία των εννοιών μέσω του δέρματός του και τελείως διαφορετικά αυτός που σιγοσφυρίζει χαρωπά μέσα στην άγνοια και την αφέλεια της γύρω πραγματικότητας.

Είναι βέβαια πιθανό ο δεύτερος να βρει νησιά ή να δει ορίζοντες που ο πρώτος δεν θα καταφέρει ποτέ, αλλά αυτό είναι σπάνιο ή αλλουνού παπά ευαγγέλιο.

Τα μυθιστορήματα εκφράζουν συνήθως την εποχή τους και τους ανθρώπους αυτής της εποχής, ασχέτως αν ο ψυχισμός του ανθρώπου παραμένει θουκυδίδειος, εξακολουθεί δηλαδή αναλλοίωτος στην ιστορική πορεία του. Το πάθος και η οξύνοια ενός συγγραφέα, η ικανότητά του να διευρύνει τις έννοιες και να συμμαζεύει τον χρόνο, επεκτείνοντας τον τόπο, είναι αυτά που τον κάνουν να διακριθεί ή να προσελκύσει τους συγκαιρινούς του.

Οι βίαιες μετακινήσεις πληθυσμών, το ξερίζωμα των λαών, η μεγάλη οδυνηρή περιπέτεια στον δρόμο τους να βρουν έναν τόπο όπου θα εγκατασταθούν χωρίς τον φόβο του πολέμου, των διωγμών και των βασανιστηρίων δεν είναι δυνατόν να αφήσουν ασυγκίνητο κάποιον που περιγράφει τον άνθρωπο και τη μοίρα του, τον συγγραφέα εν προκειμένω.

Σε συνθήκες μάλιστα παγκόσμιας πληροφόρησης είναι υποχρεωμένος να δώσει την αντικειμενικότητα με τη δική του υποκειμενικότητα μεν, με αλήθεια δε -και αυτό είναι σπουδαίο από μόνο του, ριζοσπαστικό και επαναστατικό ταυτόχρονα εάν θέλει να γίνει αποδεκτός από την τέχνη της γραφής. Δεν μπορεί η γεμάτη πόνο πραγματικότητα να περιγράφεται από χαζοχαρούμενους ματαιόδοξους, «Το πέρασμα» είναι ένα ειλικρινές και βαθιά ανθρώπινο βιβλίο και γι’ αυτό δυνατό.

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Το πνεύμα του μυθιστορήματος είναι το πνεύμα της πολυπλοκότητας. Κάθε μυθιστόρημα λέει στον αναγνώστη:

Τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα απ’ όσο νομίζεις

Μίλαν Κούντερα

Μια χειμωνιάτικη νύχτα, σ’ ένα μικρό νησί του νοτίου Αιγαίου με 120 μόνιμους κατοίκους, ναυαγεί ένα καράβι με περισσότερους από τριακόσιους πρόσφυγες.

Ο κακός καιρός, η γραφειοκρατία, η αδιαφορία αλλά κι η πρακτική αδυναμία των Αρχών, πρώτα της πρωτεύουσας και κατόπιν του γειτονικού μεγάλου νησιού, καθυστερούν τις διαδικασίες περίθαλψης, καταγραφής, ελέγχου και μεταφοράς των νεοφερμένων, αναγκάζοντας τις δύο κοινότητες να συνυπάρξουν για τέσσερις μέρες.

Οι αριθμητικοί συσχετισμοί σε συνδυασμό με τις πιεστικές συνθήκες θέτουν τους δικούς τους κανόνες, ανατρέπουν δεδομένα και ρόλους, δοκιμάζουν μέχρι εσχάτων τις δύο πλευρές, βάζοντας σε σοβαρό κίνδυνο τις μεταξύ τους σχέσεις.

Αυτή είναι η ιστορία που εκτυλίσσεται στα 32 κεφάλαια του πολυφωνικού μυθιστορήματος του Κωνσταντίνου Τζαμιώτη. Οι ήρωες που ξεπηδούν στις σελίδες σκιαγραφούν πολλές και διαφορετικές εκφάνσεις του κοινωνικού φάσματος της κοινότητας του νησιού και των εκτοπισθέντων.

Η λέξη «ξένος» δεν ξέρω σε ποιον αρμόζει σε αυτό το βιβλίο κι αυτό ο συγγραφέας, χωρίς να το επιβάλλει, το υπαγορεύει υπογείως, καθώς η διάκριση σε ντόπιους και ξένους υπογραμμίζεται συχνά από τους ίδιους τους κατοίκους του ακριτικού νησιού και δεν αφορά μονάχα τους πρόσφυγες.

Το νησί ίσως αποδειχθεί «πέρασμα» για περισσότερους από όσους αρχικά αναμέναμε. Ανάμεσά τους ο αγροτικός γιατρός, η δασκάλα, φαντάροι, αξιωματικοί του Λιμενικού, του στρατού και της αστυνομίας, δραπέτες των μεγαλουπόλεων, οικονομικοί μετανάστες κ.ά.

Περισσότερα από σαράντα πρόσωπα παρουσιάζονται με εξαιρετική δραματουργική συνέπεια και ευστοχία για να αναδείξουν τις διαφορετικές όψεις της ίδιας ιστορίας. Το ναυάγιο, οι πνιγμένοι και οι διασωθέντες που πρέπει να συνυπάρξουν για τέσσερις μέρες αποτυπώνουν τα όρια μιας μικρογραφίας των δυτικών κοινωνιών.

Αραγε στη Νέα Υόρκη ή το Βερολίνο, στη Βιέννη των κλειστών συνόρων, ποιοι είναι οι ξένοι και ποιοι οι ιθαγενείς;

«Το πέρασμα» δεν το χαρακτηρίζει μόνον η αδρή αποτύπωση των ηρώων και των αντιφάσεων που τους διέπουν.

Η δεινότητα του συγγραφέα να περιγράφει σκηνές ή την κατάσταση στην οποία εκτίθενται οι ήρωές του συμπληρώνει το παζλ της αφήγησης και αποδεικνύει ακόμα μια φορά πως η λογοτεχνία, ο λόγος, μπορεί να είναι πιο εικονοποιητική από κάθε αναπαράσταση. Οσοι αποφάσισαν να κλείσουν την τηλεόραση για να διαβάσουν ένα βιβλίο, ένα μυθιστόρημα, καταλαβαίνουν τι προσπαθώ να περιγράψω.

Οσοι δεν το έχουν κάνει, να το δοκιμάσουν. Αυτές οι τόσο δυνατές περιγραφές συμπληρώνουν με άρτιο τρόπο την αιχμηρή σκιαγράφηση των ηρώων που εξάπτουν τη φαντασία του αναγνώστη και τον μετατρέπουν σε ενεργό θεατή. Μπορεί να υπερβάλλω αλλά πιστεύω πως αυτό που διαφοροποιεί τον θεατή των δελτίων ειδήσεων από τον θεατή μιας θεατρικής παράστασης ή έναν αναγνώστη είναι αυτό που ο Ρανσιέρ (1) ονομάζει χειραφέτηση.

Η δυνατότητα να κρίνει και να συμμετέχει με τον τρόπο του.

Γιατί το βιβλίο, ειδικά αυτό το βιβλίο, σε βάζει στη διαδικασία να σκεφθείς, να πάρεις θέση.

Το ίδιο συμβαίνει ιδανικά στο θέατρο ή στον κινηματογράφο, στο δελτίο ειδήσεων όχι.

Ο χρόνος συνήθως είναι περιορισμένος και ο στόχο σαφής: η χειραγώγηση και όχι η χειραφέτηση.

Ο Μίλαν Κούντερα στην «Τέχνη του μυθιστορήματος», δοκίμιο που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 1988 από την Εστία, εξηγεί πως η ζωή του ανθρώπου σήμερα συρρικνώνεται στην κοινωνική λειτουργία του, η ιστορία των λαών ή των ανθρώπων γίνεται μια απλή παράθεση γεγονότων, μια εικόνα στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων ή παρουσιάζεται συνοπτικά στα δελτία ειδήσεων.

Το μυθιστόρημα, λοιπόν, οφείλει να συγκρατεί τον «κόσμο του βιώματος κάτω από έναν αέναο φωτισμό και να μας προστατεύει από τη λήθη του “είναι”». Γιατί πίσω από τα γεγονότα ή τα συμβάντα δεν υπάρχουν απλά ιστορίες ή συμβάντα, αλλά βιώματα.

Αυτό που ονομάζουμε άνθρωπος είναι αποτέλεσμα βιωμάτων κι όχι παράθεσης συμβάντων ή γεγονότων. Γι’ αυτό οφείλουν να γράφουν οι συγγραφείς.

Σε αυτό συμμετέχουν. Το «Πέρασμα» του Κωνσταντίνου Τζαμιώτη καταφέρνει να εισχωρήσει στη σύγχρονη ιστορία, σε γεγονότα που απασχολούν τηλεοράσεις, εφημερίδες και συνόδους κορυφής και να αναδείξει το βίωμα, την ιστορία των ανθρώπων.

Ο συγγραφέας γίνεται «μάρτυρας» της εποχής του κι ίσως με αυτό τον τρόπο αντιστέκεται προσπαθώντας να αποτυπώσει το «πνεύμα της εποχής του».

Η τέχνη, όταν επιθυμεί να είναι τέχνη, γνωρίζει το εδώ και το τώρα, το βίωμα. Ισως γι’ αυτό «Το πέρασμα» ήρθε για να μείνει.

(1) Ζακ Ρανσιέρ, «Ο χειραφετημένος θεατής», μετάφραση Αλέξανδρος Κιουπκιολής – 1η έκδ. – Αθήνα: Εκκρεμές, 2015