Η Ιστορία παίζει βιολί πάνω σε πτώματα

Είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς την αξία ενός βιβλίου και να το κατατάξει αμέσως στα έργα της κλασικής και πρωτοποριακής λογοτεχνίας, ειδικά όταν αυτό κυκλοφόρησε μόλις πριν από λίγα χρόνια κι είναι ακόμα φρέσκο το μελάνι της εκτύπωσής του. Ομως το ογκωδέστατο βιβλίο του Καταλανού Ζάουμε Καμπρέ, που εκδόθηκε το 2011 στη Βαρκελώνη, φανερώνει εξ αρχής τον ακρογωνιαίο χαρακτήρα του και τη λογοτεχνική του αξία μέσα στον 21ο αιώνα και την επιβεβαιώνει με τη σύνολη πλοκή του και την ιδεολογική του βάση.

Κεντρικό πρόσωπο είναι ο Αντριά Αρντέβολ, που μεγαλώνει σαν παιδί-θαύμα και αποκτά πολυμάθεια, ειδικά με πλήθος ξένων γλωσσών (από γαλλικά έως αρχαία ελληνικά κι από ρωσικά έως αραμαϊκά), εξαιτίας των υπέρμετρων φιλοδοξιών του παλαιοπώλη πατέρα του Φέλιξ, με αποτέλεσμα να γίνει πανεπιστημιακός καθηγητής.

Παράλληλα ξεκινά βιολί χάρη στις εξίσου φιλόδοξες βλέψεις της μητέρας του, και μάλιστα πάνω στο διάσημο βιολί Βιάλ, φτιαγμένο από τον Κρεμονέζο κατασκευαστή Στοριόνι, (σχεδόν) εφάμιλλο του Στραντιβάρι. Το βιολί όμως κουβαλά μια τεράστια ιστορία τριών αιώνων κι ακόμα περισσότερο συνδέεται με ειδεχθή εγκλήματα, παρασκηνιακές ενέργειες και μηχανορραφίες.

Η λογιοσύνη του πρωταγωνιστή και η ιστορία του βιολιού είναι ένας θαυμάσιος καμβάς για να υφάνει ο συγγραφέας ποικίλες πτυχές της ανθρώπινης ιστορίας και να δείξει πώς τα πλοκάμια του Κακού απλώνονται στις ειρηνικές αλλά και στις εμπόλεμες περιόδους της Ιστορίας.

Από τα εγκλήματα για προσωπικούς λόγους και τις ραδιουργίες, όπως αυτή των μητέρων του Αντριά και της αγαπημένης του Σάρας προκειμένου να τους χωρίσουν, μέχρι τις εκτελέσεις της Ιεράς Εξέτασης τον 14ο αιώνα, τους ισλαμικούς βιασμούς και λιθοβολισμούς γυναικών καθώς και τις γενοκτονίες των ναζί τον 20ο αι.

Ο Ζάουμε Καμπρέ χειρίζεται όλο αυτό το διάσπαρτο υλικό με μια μοναδική αφηγηματική τεχνική. Ενώ εξιστορεί σε πρώτο και τρίτο πρόσωπο τη ζωή του Αντριά, ενσφηνώνει αναδρομικές ιστορίες που οδηγούν πίσω στο παρελθόν και ανεπαίσθητα, ειλικρινά ανεπαίσθητα, δημιουργεί προβολές στους εφτά τελευταίους αιώνες, όπου διερευνάται όλη η γκάμα των ανθρώπινων εγκλημάτων.

Σε μερικά έξοχα κεφάλαια η σύντηξη των σκηνών και η μετάβαση από τη μία στην άλλη, άλλοτε στο παρόν κι άλλοτε στο παρελθόν, ταυτίζει τους φορείς της βίας συνδέοντας λ.χ. την Ιερά Εξέταση με τον Χίτλερ, τις μεθόδους και τα πρόσωπα της μίας με τα αντίστοιχα του άλλου.

Το κακό που υπέστη ο ήρωας από τον πατέρα του και τη δεσποτική μορφή του εξακτινώνεται αφενός στη φιλοφρανκική δράση του Φέλιξ Αρντέβολ, που σημειωτέον υφάρπαξε το βιολί από ένα θύμα του Αουσβιτς, κι αφετέρου σε διάφορα επεισόδια της ευρωπαϊκής Ιστορίας, όταν οι ποικίλοι ολοκληρωτισμοί επιχειρούσαν με αίμα και βία να ισοπεδώσουν τον αντίπαλο. Η αφήγηση λοιπόν με μικρές ταλαντώσεις μεταβαίνει από το ατομικό στο συλλογικό κι από το σύγχρονο στο διαχρονικό.

Ολη αυτή η παλίμψηστη διαστρωμάτωση φέρνει στο ίδιο κάδρο περιόδους, ανθρώπους, καθεστώτα της ανθρωπότητας που κατέφυγαν στο Κακό προκειμένου να εξυπηρετήσουν τις υστερόβουλες προθέσεις τους. Ιδεολογικές θεωρήσεις, θρησκευτικά δόγματα, προσωπικά κίνητρα και άλλες φιλοδοξίες είναι πάντα παρόντα, αφού οδήγησαν και εξακολουθούν να οδηγούν σε αποτρόπαια εγκλήματα και μεγάλα πάθη. Πάνω απ’ όλα πρυτανεύει η βία της εξουσίας, που νομίζει ότι πρέπει να επιβάλει τα «θέλω» της σε όλον τον κόσμο.

Ο Ζ. Καμπρέ γράφει ένα μυθοποιημένο εγχειρίδιο πολιτικής φιλοσοφίας, εξετάζοντας την άποψη για την εκ φύσεως φαυλότητα του ανθρώπου (Τόμας Χομπς), την ανάγκη αντίστασης σε κάθε ολοκληρωτισμό (Αζάια Μπερλίν) και άλλες ανάλογες θέσεις, φιλοσοφικές, θεολογικές και κοινωνικοπολιτικές, που κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί.

Η διερεύνηση του θέματος ταλαντεύεται αφενός ανάμεσα στο κατά πόσο νομιμοποιείται ο Θεός να μην παρεμβαίνει -στο όνομα της ανθρώπινης ελευθερίας- όταν διαπράττονται βαναυσότητες, κι αφετέρου πόσο ιστορικά ο άνθρωπος επιλέγει τη βία και την αλληλοεξόντωση ως μέσο υλοποίησης των στόχων του.

Confiteor (που στα λατινικά σημαίνει «ομολογώ», «εξομολογούμαι») λοιπόν δηλώνει ο ναζιστής γιατρός Μπούντεν επειδή έχει κάνει πειράματα εις βάρος δεκάδων κρατούμενων. Confiteor δηλώνει o ίδιος ο Αντριά εκ μέρους του πατέρα του αλλά και προς αυτόν. Confiteor πρέπει να δηλώσει ο δήμιος της Ιεράς Εξέτασης που ανέλαβε να τιμωρήσει με θάνατο όσους θεωρήθηκαν άπιστοι, αλλά και ο αξιωματούχος του Φράνκο ο οποίος δίωκε βάναυσα τους αντιφρονούντες.

Confiteor εν τέλει πρέπει να δηλώσει η μεγάλη Ιστορία που θυσίασε εκατομμύρια ανθρώπους, που διέπραξε δισεκατομμύρια αδικίες, που εγχώρησε στο Κακό δεκάδες στρέμματα από την ανθρώπινη ζωή. Μόνο έτσι η Ιστορία μπορεί να γίνει όχημα αυτογνωσίας της ανθρωπότητας, η οποία θα αναγνωρίσει, αυτό χρειάζεται, τα λάθη της και θα αναθεωρήσει τους σκοπούς αλλά και τα μέσα της.

Η ανάγνωση του «Confiteor» είναι μια απόλαυση όχι μόνο χάρη στο ιδεολογικό και ιστορικό άνυσμά του αλλά και χάρη στη λογοτεχνική ποιότητά του, που από τη μια προβάλλει την Ιστορία σε μια ενιαία γραμμή σύλληψης κι από την άλλη της επιτρέπει να συσχετιστεί με τη ζωή ενός ολοκληρωμένου μυθοπλαστικού χαρακτήρα.