Πρόσφυγες και κρίση

ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ

Ο ξένος

Επιμέλεια: Γιώργος Σταματόπουλος

Πάντα υπήρχαν ξένοι, σ΄ όλους τους πολιτισμούς, σ΄ όλες τις ιστορικές περιόδους. Διωγμένοι συνήθως από την κοινότητα για πολιτικούς ή κοινωνικούς λόγους, πλάνητες, απροσάρμοστοι, δούλοι ή αιχμάλωτοι πολέμου, που δραπέτευσαν, αποπομπαίοι ώστε να επανέλθει η ειρήνη στην κοινωνία που τους απέπεμψε, φυγάδες -τέλος- θεόθεν και αλήτες, πάντα αντιμετώπιζαν την επιφυλακτικότητα ή και την εχθρότητα των κατοίκων του νέου τόπου όπου κατέφευγαν.

Η παρουσία τους δήλωνε το ανοίκειο, το άγνωστο, υπέκρυπταν ίσως για τους αυτόχθονες τον κίνδυνο να ανατρέψουν την κανονικότητα και τις συνήθειες μιας οργανωμένης στα δικά της μέτρα κοινωνίας.

Ο ξένος αναστατώνει το καθιερωμένο, απειλεί την τάξη, κουβαλά άγνωστη γλώσσα και συμπεριφορά, περίεργες θρησκείες, διαφορετικό χρώμα ενίοτε, νέο στιλ στην εμφάνιση (ένδυση, υπόδηση, κόμμωση κ.λπ.). Εάν το ανοίκειο που κομίζει (και είναι) δεν καταστεί σε σύντομο χρονικό διάστημα οικείο, τότε αποβάλλεται από την καινούργια πατρίδα, άλλοτε ήπια και άλλοτε βίαια.

Δεν είναι βέβαιο αν γίνονταν αποδεκτοί στις πρωτόγονες κοινωνίες, στις δημοκρατίες όμως της αρχαίας Ελλάδας ψηφίστηκαν νόμοι ώστε να ενταχθούν στη νέα πολιτεία, στον καινούργιο τόπο, ειδικά όταν κατέφθαναν ως κυνηγημένοι, ως ικέτες. Οι ικέτες ταυτίστηκαν με το ιερό και ο Δίας απέκτησε την προσωνυμία του ξένιου για να δηλωθεί το δέος προς τους ξεριζωμένους και κυνηγημένους. Συνήθως θύματα πολέμων οι ξένοι άρχισαν σιγά σιγά να γίνονται αποδεκτοί στα δημοκρατικά κυρίως πολιτεύματα και να απολαμβάνουν δικαιώματα αντάξια μιας ανθρώπινης ύπαρξης.

Ποτέ όμως η νέα κοινότητα δεν τους αποδέχτηκε ολοκληρωτικά, ακόμη και όταν κατάφερναν να ενσωματωθούν πλήρως στις νέες συνθήκες και στον τρόπο ζωής που οι αυτόχθονες είχαν κρυσταλλώσει μέσα από τις κοινωνικές συνθήκες τις οποίες είχαν θεμελιώσει (παγιώσει, μάλλον) με τον χρόνο και τη συνύπαρξη.

Σήμερα δεν έχουν αλλάξει και πολλά. Η παρουσία προσφύγων απειλεί το οικοδόμημα του δυτικού πολιτισμού, ο οποίος απεγνωσμένα και υποκριτικά ψάχνει να βρει μια κάποια λύση. Ιδού ένα στοίχημα για την ανθρωπιά του πολιτισμού μας.

Είναι πλέον έκδηλο σε όλους το γεγονός ότι το προσφυγικό και μεταναστευτικό ζήτημα δεν αποτελεί ένα «πρόβλημα» προς επίλυση αλλά μια νέα κοινωνική και πολιτική συνθήκη, την οποία τόσο οι πρόσφυγες όσο και οι κοινωνίες που τους υποδέχονται πρέπει να διαχειριστούν.

Το βιβλίο «Εμείς οι πρόσφυγες» αποτελεί ένα μικρό τομίδιο με τρία κείμενα διαφορετικών αλλά εξαιρετικά σημαντικών στοχαστών, τα οποία γράφτηκαν σε διαφορετικές χρονικές περιόδους.

Συντρίμμια οι λαοί

Το πρώτο κείμενο, με τίτλο «Εμείς οι πρόσφυγες», γραμμένο τον Ιανουάριο του 1943, είναι της Χάνα Αρεντ, μια εκ των σημαντικότερων πολιτικών στοχαστών του αιώνα που πέρασε. Η συγγραφέας περιγράφει την κατάσταση των Εβραίων που αναγκάστηκαν να διαφύγουν από τη ναζιστική Γερμανία.

Με έντονα συναισθηματικά στοιχεία αλλά και βαθιά πολιτικά, η Αρεντ παραθέτει με ζοφερό τρόπο τις σκέψεις, το βίωμα αλλά και τις ελπίδες των ανθρώπων που αναγκάστηκαν να φύγουν μια και οι διακρίσεις αποτέλεσαν το μεγάλο κοινωνικό όπλο με το οποίο κάποιος μπορεί να σκοτώσει ανθρώπους χωρίς αιματοχυσία.

«Η κόλαση δεν είναι πια μια θρησκευτική δοξασία ή μια φαντασίωση, αλλά κάτι εξίσου αληθινό με τα σπίτια, τις πέτρες και τα δέντρα», ομολογεί η Αρεντ, επισημαίνοντας ότι ο αμοιβαίος σεβασμός των λαών (εάν ποτέ υπήρξε) έγινε συντρίμμια όταν η Ευρώπη επέτρεψε να αποκλειστεί και να διωχτεί το πιο αδύναμο μέλος της.

Αυτό το κείμενο της Αρεντ, εξαιρετικά επίκαιρο έπειτα από 70 χρόνια, αποτελεί μια κραυγή αγωνίας και οργής. Αγωνία για το παρόν και το μέλλον των συνανθρώπων της που εκπατρίστηκαν και οργή για έναν κόσμο, όπως ο δυτικός, που επέτρεψε στις ρωγμές της πολιτικής και κοινωνικής του συγκρότησης τον αποκλεισμό και την εξαίρεση.

Μεταξύ γέννησης και εθνικότητας

Το δεύτερο κείμενο είναι του Τζόρτζιο Αγκάμπεν, γραμμένο το 1996, με τίτλο «Πέρα από τα δικαιώματα του ανθρώπου». Ο Αγκάμπεν βλέπει τον πρόσφυγα ως τη μόνη νομικο-πολιτική κατηγορία, στην οποία μπορούμε να διαβλέψουμε τις μορφές και τα όρια μιας πολιτικής κοινότητας που έρχεται, ειδικά τη στιγμή που το νεωτερικό έθνος-κράτος καταρρέει και οι έως τώρα υπάρχουσες κατηγορίες του «πολίτη», του «ανθρώπου» και του «λαού» αποδεικνύονται άνευ περιεχομένου.

Για τον συγγραφέα, οι Διακηρύξεις των Δικαιωμάτων δεν θα πρέπει να αποτελούν αιώνιες και μεταδικαιικές αξίες αλλά θα πρέπει να τις εντάξουμε στην πραγματική τους λειτουργία εντός της συγκρότησης του έθνους-κράτους, στο πέρασμα από τη θεϊκής προέλευσης βασιλική κυριαρχία στην εθνική κυριαρχία. «Στην ουσία, τα δικαιώματα του ανθρώπου εκπροσωπούν πάνω απ’ όλα την πρωταρχική μορφή εγγραφής της γυμνής φυσικής ζωής στη νομικο-πολιτική τάξη του έθνους-κράτους. […]

Το έθνος-κράτος σημαίνει ένα κράτος που καθιστά τη γέννηση, τον τοκετό (δηλαδή τη γυμνή ανθρώπινη ζωή) θεμέλιο της κυριαρχίας του». Ο πρόσφυγας αποτελεί μια οριακή έννοια που θέτει υπό διερώτηση τις αρχές του έθνους-κράτους, αποτελεί ένα ανησυχητικό στοιχείο επειδή σπάει την ταύτιση μεταξύ ανθρώπου και πολίτη, μεταξύ γέννησης και εθνικότητας, δημιουργώντας κρίση στις κυρίαρχες δομές.

Και στην εποχή μας παρατηρείται το γεγονός ότι μεγάλα κοινωνικά τμήματα δεν μπορούν να εκπροσωπηθούν μέσα σε αυτές τις δομές.

Ετσι, ο Αγκάμπεν εκφράζει την αγωνία για μια ανανέωση των νομικο-πολιτικών κατηγοριών της νεωτερικότητας, μια διερώτηση για την έννοια του πολίτη στις σημερινές κοινωνίες, και, κατ’ επέκτασιν, για τη δημιουργία νέων σημασιών και νοημάτων. Αλήθεια, τι σημαίνει σήμερα «Αγγλος πολίτης» στο Λονδίνο;

Οι «παρίες» διανοούμενοι

Το τελευταίο κείμενο «Εξορία και βία: Μια ερμηνευτική της απόστασης» είναι του Εντσο Τραβέρσο. Ο συγγραφέας επιχειρεί να δώσει το αποτύπωμα των εκπατρισμένων διανοούμενων του προηγούμενου αιώνα, οι οποίοι, λόγω της θέσης τους, έγιναν οι ευαίσθητοι κοινωνικοί σεισμογράφοι των συγκρούσεων και των αντιφάσεων μέσα στο κοινωνικοϊστορικό πεδίο, οξυδερκείς αναλυτές της «εποχής των άκρων», στην οποία η ανθρωπότητα είδε την Αβυσσο να την κοιτά κατάματα.

Ο πόλεμος, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ο εκτοπισμός, η ατομική βόμβα, η βία και οι φρικαλεότητες του προηγούμενου αιώνα αποτελούν μερικά από τα θέματα με τα οποία αναμετρήθηκαν οι «παρίες διανοούμενοι», πλέκοντας παράλληλα δεσμούς ανάμεσα σε ρεύματα σκέψης, γλώσσες και λογοτεχνίες.

«Δεν μετακινούνται μόνο οι άνθρωποι και τα εμπορεύματα, μεταναστεύουν επίσης και οι θεωρίες, διασταυρώνονται και υβριδοποιούνται, ριζώνουν και μεταμορφώνονται μπολιασμένες πάνω σε άλλες κουλτούρες». Εξαιρετικά σημαντικό για να κατανοήσουμε τη γεωγραφία της κριτικής σκέψης του 20ού αιώνα.

Παρ’ όλη τη χρονική τους απόσταση, τα τρία κείμενα συνομιλούν μεταξύ τους, δίνοντάς μας έναν δημιουργικό ανα-στοχασμό για ένα ζήτημα που ενδεχομένως να αποτελέσει το έναυσμα ώστε οι δυτικές κοινωνίες να κοιτάξουν κατάματα τον εαυτό τους.

*Εκδότης – ιστορικός