Αδικίες της ιστορίας της φιλοσοφίας

Το σημείωμα αυτό γράφηκε με αφορμή δύο εκδόσεις: Το βιβλίο του Νίκου Ράπτη, Ο Πρωταγόρας και η φιλοσοφία, την πρώτη μονογραφία αφιερωμένη στον Πρωταγόρα που κυκλοφορεί στα ελληνικά, και τη σχολιασμένη έκδοση και μετάφραση του πλατωνικού Πρωταγόρα από την Καλλιόπη Παπαμανώλη.

Αν υποθέσουμε ότι μεταφερόμασταν στην Αθήνα του Περικλή και ρωτούσαμε έναν Αθηναίο ποιον θεωρεί τον μεγαλύτερο εν ζωή φιλόσοφο, πιστεύω ότι θα μας απαντούσε, χωρίς πολλή σκέψη, τον Πρωταγόρα. Ο Αναξαγόρας με τη φυσική φιλοσοφία του θα πρέπει να ήταν πλέον εκτός μόδας, ο Δημόκριτος δεν ήταν πολύ γνωστός στην Αθήνα (!), ενώ ο Σωκράτης παραήταν εκκεντρικός και, επιπλέον, επέμενε να μη γράφει σε μια εποχή γραφής.

Από την άλλη ο Πρωταγόρας ήταν το μεγάλο όνομα της εποχής. Ο πιο διάσημος σοφιστής, αυτός που όλοι ήθελαν να συναναστραφούν στις συχνές του επισκέψεις στην Αθήνα, αυτός που λάμβανε υπέρογκα ποσά για να αναλάβει την εκπαίδευση κάποιου φιλόδοξου νέου. Ηταν νεωτεριστής στις ιδέες του, αλλά ταυτοχρόνως είχε και γενική αποδοχή, τόσο ώστε οι Αθηναίοι να του αναθέσουν, παρά το γεγονός ότι ήταν μέτοικος, τη νομοθεσία της νέας αποικίας των Θουρίων.

Η δημοφιλία ωστόσο ενός στοχαστή δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην και υψηλή αξία. Πολλοί βρέθηκαν στο επίκεντρο της προσοχής κάποια εποχή και στη συνέχεια δικαίως λησμονήθηκαν. Μήπως και ο σχετικά λησμονημένος σήμερα Πρωταγόρας είναι μια τέτοια περίπτωση;

Ο Πλάτων δεν φαίνεται να συμφωνεί. Ο Πλάτων, που είναι ο κύριος ένοχος για την απαξίωση και την κακή φήμη της σοφιστικής κίνησης, διατηρεί για τον Πρωταγόρα έναν έκδηλο σεβασμό. Του αφιερώνει δύο από τους πιο σημαντικούς του διαλόγους, τον Πρωταγόρα και τον Θεαίτητο. Στον πρώτο, όπου συναντούμε και την πιο ολοκληρωμένη εικόνα της αρχαίας γραμματείας για τους σοφιστές, η διαλεκτική αντιπαράθεση Σωκράτη και Πρωταγόρα δείχνει να καταλήγει σε ισοπαλία. Είναι ίσως η μοναδική φορά σε πλατωνικό διάλογο όπου ο Σωκράτης δεν κατατροπώνει συζητώντας τον αντίπαλό του (αφήνω εκτός τον Παρμενίδη, αφού εκεί ο Σωκράτης είναι ακόμη μειράκιο). Και επιπλέον, βάζει στο στόμα του Πρωταγόρα τον ωραιότερο πλατωνικό μύθο, μια παραλλαγή του μύθου του Προμηθέα, όπου η κοινωνία θεμελιώνεται όχι στον ανταγωνισμό αλλά στη συνεννόηση, τις έμφυτες στους ανθρώπους αρχές της αιδούς και της δίκης.

Στον Θεαίτητο ο Πλάτων συζητά την πρωταγόρεια θεωρία της γνώσης ως αίσθησης, και έτσι μας τη διασώζει, εκθέτοντάς την επαρκώς πριν την απορρίψει. Το ίδιο ισχύει και για τον υποκειμενισμό του Πρωταγόρα, όταν δίνει μια, ομολογουμένως περιοριστική, ερμηνεία της περίφημης ρήσης «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος».

Ο Αριστοτέλης, παραδόξως, είναι πιο επικριτικός από τον Πλάτωνα: θεωρεί ότι ο Πρωταγόρας παραβιάζει την αρχή της μη αντίφασης, ότι υποστηρίζει δύο αντιφατικές θέσεις ταυτοχρόνως (πράγμα που δεν είναι καθόλου σίγουρο) – και αυτό κατά τον Αριστοτέλη είναι κάτι το ασυγχώρητο.

Στην ιστορία της φιλοσοφίας λοιπόν, όπως σε κάθε ιστορία, υπάρχουν ευνοημένοι και αδικημένοι. Ο Πρωταγόρας ανήκει σίγουρα στους αδικημένους, όπως άλλωστε και ο συντοπίτης του Δημόκριτος. Και των δύο τα έργα έχουν χαθεί, παρότι και οι δύο έγραψαν πολύ. Στον αντίποδα, ο σύγχρονός τους Σωκράτης κατέχει περίοπτη θέση στην ίδια ιστορία, παρότι δεν έγραψε τίποτα και ελάχιστα γνωρίζουμε για τις πραγματικές του ιδέες.

Μένοντας στα ελάχιστα διασωθέντα αποσπάσματα από το έργο του Πρωταγόρα και στις μαρτυρίες όσων αναφέρονται σ’ αυτόν, εκπλήσσεται κανείς πρώτα απ’ όλα από το πόσο προδρομικές και οικείες σε εμάς φαίνονται οι βασικές του ιδέες. Δίνω ένα συνοπτικό απάνθισμα. Δεν υπάρχουν απόλυτες και αιώνιες αλήθειες. Η γνώση πηγάζει από την αίσθηση και την εμπειρία. Η γλώσσα και η «τέχνη των λόγων» αποτελούν πρωταρχικό πεδίο μελέτης. Για τους θεούς δεν γνωρίζουμε τίποτα, ούτε ότι υπάρχουν ούτε ότι δεν υπάρχουν. Οι ανθρώπινες κοινωνίες επιβίωσαν χάρη στην τεχνολογία και τη συνεννόηση.

Αλλά και η επίδραση του Πρωταγόρα στους συγχρόνους του πρέπει να ήταν καθοριστική. Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια έχει αλλάξει ριζικά η αποτίμησή μας για τους σοφιστές και τη συμβολή τους στο διανοητικό κλίμα του 5ου π.Χ. αιώνα. Στους σοφιστές (και στον Σωκράτη, που ανήκει στο ίδιο πνευματικό κίνημα) πρέπει να πιστωθεί η στροφή της φιλοσοφίας προς τον άνθρωπο, η ανάδειξη ενός πλήθους νέων προβλημάτων που συνδέονται με τη συνύπαρξη των ανθρώπων, η έμφαση στη σωστή επιχειρηματολογία και (εμμέσως) στην αποδεικτική μέθοδο. Προσωπικά τείνω να τοποθετήσω το όποιο «ελληνικό θαύμα» ακριβώς σε αυτή την εποχή, στο δεύτερο μισό του 5ου αιώνα, και να διακρίνω σε όλους τους τομείς του στοχασμού και της τέχνης σοφιστικό αποτύπωμα.