Αρχαίος λογοτεχνικός μύθος και σύγχρονη ελληνική δραματουργία: σχέση ζωής

Από τη βυζαντινή ακόμη εποχή και το μοναδικό σωζόμενο θεατρόμορφο δείγμα Χριστός Πάσχων (4ος αι. μ.Χ.;) -μια ποιητική σύνθεση με πολλά δάνεια, μεταξύ άλλων, από διαφορετικές τραγωδίες κυρίως του Ευριπίδη, που ο Αλέξης Σολομός χαρακτήρισε ως «την πρώτη πεντάπρακτη ευρωπαϊκή Τραγωδία»- και μέχρι τις αρχές της νέας χιλιετίας, η αρχαιοελληνική γραμματολογική δεξαμενή δεν έχει πάψει να τροφοδοτεί γενναιόδωρα την ελληνική δραματουργία και, συχνά, τη θεατρική πράξη.

Σε «ευγενή άμιλλα» με τις παραστάσεις των –μεγάλου συμβολικού και πολιτισμικού κεφαλαίου– πρωτότυπων αρχαίων έργων (πάνω από 200 ελληνικές παραγωγές στη νέα χιλιετία), η ελληνική πρωτότυπη αρχαιόθεμη δραματουργία (τολμά να) αναπτύσσει σταθερά τον δικό της (αντί)(διά)λογο, αναδιατάσσοντας μέσα από επιμέρους ή συνολικές, μορφολογικές, δομικές και σημασιολογικές, παρεμβάσεις το αρχαίο υλικό.

Δίπλα στους παλαιότερους συγγραφείς που είτε κληροδοτούν έργα τους από τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα στη θεατρική σκηνή του 21ου (οι περιπτώσεις του Ιάκωβου Καμπανέλλη, του Παύλου Μάτεσι, του Βασίλη Ζιώγα, της Μαργαρίτας Λυμπεράκη) είτε πατούν και στις δύο χιλιετίες με τις αρχαιόθεμες προτάσεις τους (η περίπτωση του Ανδρέα Στάικου και της Λείας Βιτάλη) είτε προσηλυτίζονται καθυστερημένα, πλην εξαιρετικά δημιουργικά, στον αρχαίο μύθο (η περίπτωση του Δημήτρη Δημητριάδη, με τον μεγάλο αριθμό παιγμένων στον 21ο αιώνα έργων ευρείας αρχαιόθεμης αναφορικότητας ή η περίπτωση του Μάριου Ποντίκα, που μας ξάφνιασε ευχάριστα με την ύστατη θεματική στροφή του), προστίθενται πολλοί νεότεροι και λιγότερο νεότεροι –βιολογικής ή θεατρικής ηλικίας– συγγραφείς, που καταφεύγουν επίσης στη μυθική δεξαμενή, είτε πιο περιστασιακά είτε με επαναλαμβανόμενη αρδευτική επιμονή.

Ενδεικτικά: Μανόλης Τσίπος (Sabine X, Οπερέτα για τη μητρότητα στον Κήπο των Φυτεμένων Μωρών για πέντε αριθμούς, μία γυναίκα και τη μητέρα μου), Ελενα Πέγκα (Φαίδρα ή Αλκηστη – Love Stories), Αύρα Σιδηροπούλου (Τα Δάκρυα της Κλυταιμνήστρας, Sexodus, Λαβύρινθος), Δήμητρα Μήττα (Υπέρ Κλυταιμνήστρας, Θηβαΐς επί Τροία, Οιδίποδας και Ιοκάστη Λαβδακίδη), Θανάσης Τριαρίδης (Οιδί-νους, Liberté), Μαρία Ευσταθιάδη (Ο παγωμένος κήπος), Γιώργος Βέλτσος (Οιδίπους αντι-Οιδίπους, Σχέδιο για Ηλέκτρα, Σχέδιο για Ιφιγένεια), Δημήτρης Φοινίτσης (Θεάνθρωποι, BELLEελέν), Ανδρέας Φλουράκης (Ατρείδες τέλος, Κάσσυ, Μήδειας μπούρκα, Μήδειας πατούσες, τα ομηρικής καταγωγής Κίρκη και Νυκτοπορία Πριάμου).

Η αρχαία τραγωδία κατέχει σίγουρα το προβάδισμα, ενώ στις λίγες περιπτώσεις που οι συγγραφείς αρύονται έμπνευση από τον Αριστοφάνη, το υπερ-κείμενο είναι μάλλον πιο «σοβαρής» δραματικής σύστασης και σίγουρα εκσυγχρονισμένης και μεταθεατρικής αναφορικότητας (Ημουν η Λυσιστράτη του Αντώνη Γεωργίου, Σκωτσέζικο ντους της Χρύσας Σπηλιώτη).

Το κωμικό έλλειμμα καλύπτεται επαρκώς από τις ευφάνταστες μυθοπαρωδίες, αρχίζοντας με την επανερχόμενη επίμονα από τον προηγούμενο αιώνα (και κατακτώντας έως και το θέατρο Επιδαύρου στο περσινό Φεστιβάλ) Μήδεια του Μποστ, περνώντας από τις διασκεδαστικές προτάσεις Σιγά τα αίματα! Oresteia the last generation του Ακη Δήμου και Ποια Ελένη; των Μιχάλη Ρέππα και Θανάση Παπαθανασίου και φτάνοντας στα απολαυστικά πρόσφατα παρ-ομηρικά έπη Οδύσσεια (2019) και Ιλιάς (2022) του Ανδρέα Φλουράκη.

Με την απουσία μιας συστηματικής πολιτισμικής (εκδοτικής, θεατρικής, μεταφραστικής) πολιτικής, η οποία θα επέτρεπε τη διάχυση αυτών των έργων όχι μόνο στο εσωτερικό αλλά και στο εξωτερικό, μάχεται σθεναρά από την εποχή της ίδρυσής του το 2005 το «Θεατρικό Αναλόγιο» αλλά και το ετήσιο Διεθνές Φεστιβάλ, που οργανώνει σχεδόν κάθε χρόνο η επικεφαλής ψυχή Σίσσυ Παπαθανασίου.

Ενδεικτικά, τον Σεπτέμβριο του 2020 και στο 17ο Διεθνές Φεστιβάλ Αναλόγιο με θέμα «Λογοτεχνικές μεταγραφές του Μύθου και της Ιστορίας» παρουσιάστηκαν πολλά παλαιότερα και νέα έργα σε διάλογο με την αρχαία ελληνική και λατινική γραμματεία, τους μύθους και την ιστορία: Γιώργου Βέλτσου, Σχέδιο για Φαίδρα∙ Τζένης Δάγλα, Γουρούνα, Αθώο∙ Ακη Δήμου, Ανδρομάχη ή Τοπίο Γυναίκας στο ύψος της νύχτας∙ Σόνιας Ζαχαράτου, Αδριανός – Αντίνοος∙ Παναγιώτη Μέντη, Aναπαράσταση∙ Μάριου Ποντίκα, Ο δολοφόνος του Λάιου και τα κοράκια∙ Γιάννη Σολδάτου, Δεν πάω πόλεμο∙ Ανδρέα Στάικου, Αλκηστις και γλυκά όνειρα∙ Χριστόφορου Χριστοφή, Ευριπίδης Μαινόμενος.

Αξια επίσης μνείας και συνέχειας η πρωτοβουλία του Φεστιβάλ Αθηνών και της καλλιτεχνικής διευθύντριας Κατερίνας Ευαγγελάτου να δημιουργήσουν, την τελευταία τριετία, τον κύκλο «Contemporary Ancients», στο πλαίσιο του οποίου ανατίθεται σε συγκεκριμένους συγγραφείς η δημιουργία νέων έργων εμπνευσμένων από το αρχαίο δράμα, υποστηρίζεται η θεατρική παρουσίασή τους στο μικρό θέατρο της Επιδαύρου αλλά και εξασφαλίζεται η δίγλωσση έκδοσή τους, με την έγκυρη φροντίδα της Δήμητρας Κονδυλάκη, Yπεύθυνης Eκδόσεων του Φεστιβάλ και επιμελήτριας της σειράς.

Το 2021 η Αλεξάνδρα Κ* (Γάλα, αίμα), ο Γιάννης Μαυριτσάκης (Κρεουργία) η Αμάντα Μιχαλοπούλου (Η Φαίδρα καίγεται) και ο Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης (Το σπίτι με τα φίδια) συνομίλησαν, αντίστοιχα, με τη Μήδεια, τις Βάκχες, τον Ιππόλυτο και τις Τραχίνιες∙ το 2022 η Κάλλια Παπαδάκη αναζήτησε τον Αίαντα στην ελληνική επαρχία του 1978 (Ρίζες από βαμβάκι) και ο Ηλίας Μαγκλίνης μελέτησε τον Φάκελο Βάνκαου υπό το πρίσμα της Αλκηστης∙ το καλοκαίρι του 2023 οιΕυμενίδεςυπο-στηρίζουν τα Συμπτώματα από την έλλειψη βάρους το Γιάννη Σκαραγκά, οι Επτά επί Θήβας επανέρχονται υπό την απειλή ενός Γ’ Παγκόσμιου Πολέμου στο Θήβα: A Global Civil War του Παντελή Φλατσούση, ο Φιλοκτήτης γίνεται ηγετικό στέλεχος μιας ένοπλης επαναστατικής οργάνωσης στο φερώνυμο έργο του Χρήστου Οικονόμου, και ο Χρήστος Χωμενίδης εκσυγχρονίζει την τραυματική ιστορία του ευριπίδειου Ιωνα στο Γίνεται δέντρο το πουλί;.

Η αρχαιόθεμη σύγχρονη ελληνική δραματουργία έχει αφενός αυτοτελή καλλιτεχνική υπόσταση και αφετέρου σημαντική συμβολή στον μετασχηματισμό του αρχαίου «αρχείου» σε δυναμικό προϊόν σχέσεων, διαδικασιών και πρακτικών, δυνάμενη ταυτόχρονα να τροφοδοτήσει τον ενδοπολιτισμικό και διαπολιτισμικό διάλογο τόσο με τις παραστάσεις αρχαίου δράματος όσο και με την παγκόσμια αντίστοιχη δραματουργία, από την εποχή του γαλλικού κλασικισμού και μέχρι σήμερα.

Ας την προσέξουμε: αποτελεί τη δική μας σύγχρονη φωνή και μια εν πολλοίς απελευθερωμένη από πολλές ιδεολογηματικές επιβαρύνσεις και αισθητικές προκαταλήψεις δίοδο προς το μυθικό ζωτικό κέντρο, στο οποίο επί τόσους αιώνες διαρκώς και διακαώς επανερχόμαστε.

*Η Κ. Διαμαντάκου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών ΕΚΠΑ